Labels

Total Pageviews

Sunday, January 28, 2018

नेपालमा आधुनिक उर्जाको इतिहास
रामहरि पौड्याल

भरतपुर महानगरपालिका, चितवन
Details of the manufacturer on equipment ‘The English Electric CO. LTD. London’नेपालमा हाइड्रो पावरबाट बिजुली निकालेको इतिहासले एकसय छ बर्ष नाघेको छ | जतिबेला यसप्रकारको बिजुली साउथ एसिया र चाइनासम्म बलिसकेको थिएन |यो प्रोजेक्ट पुरै एशियामा दोश्रो मानिन्थ्यो| सन् १९११मा बेलायती सरकारको आर्थिक र प्राबिधिक सहयोगमा ५०० किलोवाटको चन्द्रज्योति हाइड्रो इलेक्ट्रिक पावरस्टेसनको नाममा उक्त जलाबिध्युत आयोजना सम्पन्न भएको थियो |  यो कार्यकालागि बेलायती सरकारले तात्कालीक०.७१३मिलियन नेपालीरुपैया अनुदान प्रदानगरेको थियो |  यसको समुद्घाटन २२मे१९११ सोमबारका दिन तात्कालीक राजा पृथिबी बीरबिक्रम शाहादेबले टुंडिखेलमा सांझ ६:३०मा बिजुलिको बत्तिको स्विच अन गरेर भएको थियो  | मान्छे हरु त्यो अद्भुत बिजुलिको चम्किलो बत्ति देखेर धेरै दिनसम्म गफिएकाथिए | त्यो गौरबशाली ऐतिहासिक क्षण नेपालको आधुनिक उर्जाको सुरुवातको कोशे ढुंगा थियो | यतिखेर हामी बेलायत र नेपालको दौत्त्यसम्बन्ध स्थापनाको २००औंबर्षगांठ बेलायतको मुटु मानिने लण्डनको केञ्जिङ्ग्टन प्यालेस अबस्थित नेपाली राजदुताबाशमा विभिन्न कार्यक्रमा सहित एकहप्तासम्म धुमधामसंग मनाई रहंदा मलाई इतिहासको त्यो फ्ल्यासब्याकको सम्झना आइरहेकोछ | नेपालको विकास र प्रगातिकालागि एक शताब्दी भन्दा पनि अगाडी बेलायतले शुरुगरेको यो एउटा नमुना प्रयोग थियो | तात्कालिक राणाहरुको दरवार मानिने सिंहदरवार सम्म त्यो बिजुली Pharping_Reservoir2पुर्याईएको थियो | बिध्युत विभागले यसको नाम राणा प्रधानमन्त्रि चन्द्रशम्शेरबाट भएको देख्न सकेन होला र त यो ऐतिहासिक विरासतलाई मात्र फर्पिङ्ग हाइड्रोपावर स्टेसन भनेर परिबर्तन गर्यो | संसारकाहरेकठाँउमापरिबर्तनपछिपुरानादरवार,पुराना शाशकहरु नयाँ क्रान्तिकारीहरुको निशाना बन्ने गर्छन | तिनका शालिकहरु ढलाइञ्छन | तिनका इतिहासलाई नामेट पार्ने कुचेष्टा गरिञ्छ | समयले तिनका क्रान्तिकारी आवेगको मुल्यांकन कालान्तरमा गर्दछ| | यद्यपि राजनैतिक विश्लेषण यो आलेखको अभिस्ट होइन | प्रसंगमा जोडिएको एउटा सानु भाबुकतामात्र |यो पावर स्टेसन काठमाण्डौबाट १२ किमि दक्षिणमा पर्दछ |नजिकैका सातमुले र शेषनारायणका खोलाका पानीलाई प्रयोगगरि बिध्युत निकालिएको हो | २५०किलोवाटका दुइवटा टर्वाइनहरुबाट ५०0किलोवाट बिजुली निकालिएको हो|यो https://i0.wp.com/www.nepalenergyforum.com/wp-content/uploads/2014/08/Pharping_Powerhouse.jpgप्रोजेक्टमा चारबर्ष ९५०,०००मान्छेले कामगरेका थिए | यो प्रोजेक्टलाई जनरल पद्मशम्शेर जबराले सुपर भिजनर मोनिटरिङ्ग गरेका थिएभने अर्का जनरल मोहनशमशेर र केशब शमशेरले आबस्यक उपकरणको ढुवानी व्यववस्था , लेप्टेनेण्ट देबी बहादुरर सुबेदार हर्ष बहादुरले ओभर हेड ट्रान्समिसन लाइनको निर्माण कार्यगरेका थिए |  इन्जिनियरहरु कर्नेल किशोर नरशिङ्ग राना र कर्नेल कुमार नर्सिङ्ग रानाले प्रोजेक्टको आयोजनाडिजायिनरनिर्माणकोकार्यगरेकाथिए |  इलेक्ट्रिकलइन्जिनियरबरनाउपुवानतेलेयोहाइड्रोपावरस्टेसनकोनिर्माणगरेका थिए |जेनेरल इलेक्ट्रिकलका बेलायती प्रतिनिधि मिस्टर लिंजले उक्त हाइड्रोपावरको जडान र सुसंचालन गरेका थिए | इतिहासको एउटा रोमान्चक धरोहर बनेको देशको यो एउटा गर्बगर्न लाएक सुरुवाती प्रोजेक्ट ऐले संचालनमा छैन | यसलाई उर्जाको बिकाशक्रमको ठुलो बिरासत ठानेर म्युजियममा परिवर्तन गरिएको छ |   | त्यतिमात्र नभएर यो ठाउँलाई उर्जाको अनुसन्धान र विज्ञानको प्रयोशालाका रुपमा नमुना पावर स्टेसनकारुपमा उब्याइयेको छ | जलस्रोत मात्रन भएर , सोलार , बायु , बायोमास लगाएतका नविकरनीय उर्जाकै प्रयोगशालाकारुपमा एउटा सम्मानित उर्जाकै तीर्थस्थलका रुपमा सरकारले उभ्याएको छ | नेपालको इतिहासमा बिजुली बत्ति बलेको त्योजेठ९ गतेलाई राष्ट्रिय उर्जा07 Nepal Electric Authority Pharping Hydropower Station Nepal 100 years old electronic powerhouse in ASIAदिवसको रुपमा मनाउदै आएकोछ |
देशको यो उर्जाको सुरुवाती प्रबेगलाई नेपालले बिगत१०६ बर्षसम्म राम्रोसंग बढाउन हुर्काउन नसक्नुनै देशबिकाशको एउटाठुलोअबरोध बन्योभन्नु किमार्थ गल्ति हुने छैन | यत्रा बर्षमा खोइ हामीले कटाउन सकेको उत्पादनलाई १,०००मेघावाट ?हरेक पटक सरकार बदलिएसंगै देशकोउर्जासंकट समाधान गर्ने नाममा कतिवटा आयोग बने ?कतिपटक यो मुलुकलाई उर्जा संकटकाल घोषणा गरियो ?तिनले उर्जाको बिकासमा कस्तो भूमिका खेल्यो इतिहासले कुनैदिन मुल्यांकन गर्नेछ |देशबिकासको एउटा मेरुदण्ड उर्जा हो त्यो नैकम्जोर भएपछि कसरि बन्छ देशबिकासको ठुलो महल? भासण त हामीले धेरै सुनेउ दसबर्षमा १०हजार मेघावाट, बीस बर्षमा २०हजार मेघावाट , बिजुलीको छेलोखेलो , जलश्रोतको धनि देश बिजूलि बेचेर सम्पन्नताको सगरमाथा चढ्नु चडेउ | यतार्थ मा हामी अझै छिमेकीले दिएको भिक्ष्याटन रुपी लगभग ४०० मेगावाटको बिजुली बाँडेर लोडसेडिङ्ग समाप्त पारेको जस लिनलाई ढ्याङ्ग्रो पिटीरहेका छौँ |नेपालका एकजना नेताले आफु प्रधानमन्त्री हुँदा हावाबाट बिजुली निकाल्ने कुरा गरे| सबैले ओलीको बोलीलाई हाबामैImage may contain: 8 people, people standing उडाइ दिए | ग्यासको पाइपलाइन जोडेर घरघरमा पुर्याउने सपना सुनाए कसैले पत्त्याएनन |  तिनै नेताका एउटा उर्जामन्त्रि गोकर्ण बिस्टले आफु मन्त्रिहुँदा एउटा ठुलो उत्साहका साथ राम्रा कामको थालनी गरे | नेपाल बिध्युत प्राधिकरणको बाकि बक्ययूता नतिर्नेका विरुद्ध आफै लाइन काट्दै हिंडे | जनताकोआशा भरोसोका महानपात्र बने | राम्रो काम गर्ने ती मन्त्रिलाइ अर्कोपटक हटाइयो र राधा ज्ञवाली नामकी सजिलीपात्रलाई ओलीको छायाका रुपमा स्थापित गरियो | उनको कार्यक्षमता र उनले गरेका कामका बारेमा हामीसबैलाई थाहाछ | यो देश बनाउने हो भने नेताहरु भासण होइन हामीलाई गोकर्णबिस्ट , जनार्दन शर्मा गगन थापा र नविन्द्रराज जोशीहरु चाहिन्छन |
नेपालीले खोलेको बेलायतको सुके कम्पनिलाई हावाको काम गर्ने जिम्बेबारी दिने का मले ती सबै कार्यको एउटा पाटो छर्लंग पार्दैनर ? हामी पढेलेखेका मान्छेहरु बेलायत सम्म पनि नेताका गुलामी गर्न छाडदैनौं | आफ्ना नेताले जेभने पनिजेगरेImage may contain: 2 people, people standingपनि चुइक्क बोल्दैनौ र गल्ति रअब्जसजति अरुलाई पन्छाएर आफु महान दार्शनिक भएको नाटक गर्छौं |तिनै नेतालाई एअरपोर्ट देखि नै भिड जम्मा गरेर खादा र मालाले पुर्छौँ| कक्टेल डिनरले टन्न पारेर आफ्नो अभिस्ट पुरा गराउने प्रपनच मिलाउचौं| | खोइ हामीले सिकेको दसकौं बेलायत बसेर ?नेताहरुलाई विदेशको राम्रो कुरा देखाउँ बुजाउँ | अन्तरक्रिया गरौँ देशबन्ने बनाउने|पार्टीको पुङ्ग्न पुछरको दलालीले केहि गर्दैन | हामी बिदेसिनुपरेको यिनै नेताहरुको अकर्मंद्यताले हो | असक्क्ष्मताले हो | यिनलाई कृपया नबोकौं |हामी कछुवाका चालमा हिडेउ संसार रकेटझैं उड्यो | हामी हिजोको इतिहास हेरेर तेइ गतिमा बढ्नसकेनौं संसार धेरै माथि पुगिसक्यो उर्जाका सम्पूर्ण अवसरहरुलाई उनीहरुले प्रयोग गरे |

 नेपालमा आधुनिक उर्जाको विकास क्रम(१९११–१९८५)
प्लान्टको नाम
श्रोत
जडित क्षमता (किलोवाट)
कार्य पुरा भएको बर्ष
फर्पिङ्ग
जलश्रोत
५००
१९११
सुन्दरीजल
जलश्रोत
६००
१९३४
पनौती
जलश्रोत
२४००
१९६३
तिनाउ
जलश्रोत
१३००
१९६९
पोखरा
जलश्रोत
१०००
१९६९
त्रिशुली
जलश्रोत
२१००
१९६९
सुनकोशी
जलश्रोत
१०,०००
१९७०
गण्डक
जलश्रोत
१५,०००
१९७९
कुलेखानी–१
जलश्रोत
६०,०००
१९८२
सेती (पोखरा)
जलश्रोत
१,५००
१९८४
देभघाट
जलश्रोत
१४,८००
१९८४
कुलक्षमता

१४२,२००
१९८५
श्रोत: नेपाल बिध्युत प्राधिकरण

बिगतका कमि कमजोरीहरुबाट सिक्दै देश बिकासका लागि नबिकरनीय उर्जाका माध्यमले इनर्जी मिक्सको सत्यलाई चिन्दै नेपालले आफुसंग भएका प्रचुर जलाबिध्युत, सौर्य ,बायु , बायोमास सबैलाई संसारका बिकसित रास्ट्रहरुले अपनाउंदै गरेको अन्तरास्ट्रिय ट्रेन्डलाइ स्वीकार्दै नेपालले अगाडी बढ्नु पर्ने देखिञ्छ | लघु जलबिध्युत , उन्नतपानीघट्ट , अफग्रिड सोलार , बायु , बायो मास सबैलाई राष्ट्रिय आबस्यकता अनुसार आफ्नो इनर्जी मिक्स्मा मिसाउदै नेपालले अगि बढे गन्तब्य टाढा छैन|
“हिड्छन्हेर हिंडी रहेर कमिला हज्जार कोशौं पर !
पुग्दैनन न उडी गरुढ़ पनि ता तेइ पांच बित्तै पर !!”

सम्प्रति: संयुक्त अधिराज्य बेलायत
References:









Sunday, December 31, 2017

कवितामाफियाको देश !
Poem: country of mafia!
रामहरि पौड्याल
भरतपुर १२ /१९३ , बसन्त चोक , चितवन

जलश्रोत को धनि देश नेपाल ,
Nepal is rich country of Water resources
एक सय सात बर्ष भो बिजुलीको इतिहांस
The history of electricity is 107 years long
जलमाफिया हाबी भए , देश अन्धकारमा रुमलिरह्यो
Water Maffia became active, the country kept crying in the darkness.
प्रोजेक्टहरु ढिला भए , लागत दोब्बर भए ,
The projects were delayed, the costs were doubled
झोलामा खोला बोक्ने माफियाहरु सर्बत्र हाबी भए
ठेकदारहरु मोटाए मोटाए सर्बहाराको दुहाई दिनेहरु,
प्रजातन्त्रको गुड्डी हाक्ने हरु
लोड सेडिङ्ग , बिजुली चोरीले आकास छोएकै
देश येतिखेर छिमेकी को  400 MW भिख मा चलेको
देशको साधन सम्पन्न सरकारी स्कुललाई
जब जब  शिक्षा माफियाले बेर्यो ,
धरासाही भए सरकारी स्कुलहरु
अधिपति भए शिक्षा को व्यापार गर्ने हेड सरहरू
गल्लि गल्लीमा बोर्डिंग स्कुल खुले ...
सरकारी स्कुल बन्यो राजनीति जागिर खुवाउने अखडा
कुल्ली कवाडी मात्र पढ्ने जगेडा
कानुनहरु त्यसै अनुसार बन्छन माफियालाई  प्रोत्साहित गर्ने गरि
कुनै प्रतिस्प्रधा नै  नगरी कस्तो गुरु आउलान ?
तिनले कस्तो शिक्षा देलान ?
यो देसका  असि प्रतिसत मान्छे को भोलिको बारेमा कसे सोच्ने ?
मेडिकल शिक्षा माफियाको हातमा गयो ,
गोबिन्द केसीको रोदनको कुनै मूल्य रहेन
Mathema pratibedan matra euta natak bhayo
मारिन्छन दिनुहु हस्पिटलमा
गरीब गुरुबाले बाच्ने ठाउं रहेन
इञ्जिनियरिङ्ग माफियाको हाल त्यस्तै
कुनै निकाय छैन अनुगमन गर्ने
कुनै उपाय छैन माफियालाई पाता कस्ने
सबै मिलेका छन् तल  देखि माथि सम्म
सेटिंग मिलेको चोरलाई बचाउन
भोटिंग मिलेको साधुलाई सुली चडाउन
न्यायालय माफियाले चलेको
पशुपति नाथले कति दिन बचाऊला  मेरो देश ?
एउटै नाथलाई भारी ठानेर गणतन्त्र भित्र्याएको मेरो देश
६०१ नाथ हरुले पीडित
आफ्नै कारणले आज अनाथ अनाथ बनि रहेको
माफियाका यी बहु रुपले देशलाई कति डस्ने हुन्
कति सक्ने हुन् मात्र प्रतीक्षा गरि रहेको छु
देश बाट टाढा पचास लाख बिदेसिको पीडा
कसले सुन्ने ? कसले बुज्ने ??
हाम्रो नोट चल्ने तर भोट नचल्ने ?
सीमा पारीबाट लाखौं छिराउने
तर आफ्नै  भाइ छोरालाई सौता सम्जेर एन आर एन मै डाम्ने
मुलुक एउटा जंगबहादुर खोजिरहेको ,
देशलाई एकतामा बाँध्ने
देशलाई साँचो अर्थमा मायाँ गर्ने
  लोभी पापी हरुलाई , माफियाका सरदारहरुलाई
पाता कसेर बाँध्ने ,
भ्र्स्टाचारिहरुलाइ जेलमा ठोक्ने


सम्प्रति: संयुक्त अधिराज्य बेलायत

Wednesday, May 10, 2017

नेपालको उर्जा संकट र नविकरनीय उर्जाबाट हुन सक्ने शीघ्र समाधान

https://www.slideshare.net/rhpoudyal/evaluation-and-solution-of-energy-crisis-in-nepal


http://wenepali.com/2017/03/31627.html



नेपालको उर्जा संकट र नविकरनीय उर्जाबाट हुन सक्ने शीघ्र समाधान



















 
रामहरि पौड्याल
भरतपुर १२ / १९३, बसन्त चोक, चितवन

बिश्वोको बढ्दो जनसंख्यालाई सफा र हरित उर्जा  प्रयाप्त रुपमा पुर्याउनु आज हरेक राष्ट्रलाई ठूलो चुनौती बनेको छ | बिश्वो बिज्ञानको चमत्कार र प्रगतिले चन्द्र धरातलमा पुगेर मंगल ग्रह तर्फको यात्रा उन्मुन्ख भैरहे पनि संसारका १.२ अरब मान्छे अझै अन्धकारमा रहेको कुरा बिश्वो बैंकको तथ्याङ्कले बताउछ | यो संसारको जनसंख्याको बीस प्रतिसत हुन आउछ | हरेक ५ जनामा १ जना अन्धकारमा रहेको यो विषम आंकडा अहिले  संयुक्त  राष्ट्र संघ , बिश्वो बैंक जस्ता  अन्तरास्ट्रिय संस्थाका सामु  एउटा नमीठो यथार्थ बनेर चुनौतीका रुपमा खडा भैरहेको छ | उर्जा हरेक रास्ट्रको  सामाजिक आर्थिक बिकासकालागि आधारभूत तत्वो हो | कुनै पनि देशले प्रयोग  गर्ने उर्जाको अनुपातले त्यस देशको आर्थि सामाजिक स्थितिको आंकलन गर्दछ | नेपाल  उर्जाको प्रयोगको अनुपातका हिसाबले बिश्वो तथ्यांकमा धेरै तल देखिन्छ | प्रति व्यक्ति बिजुलीको उपभोगका हिसाबले २०१४को अन्तरास्ट्रिय तथ्यांक अनुसार आइस्ल्याण्डले ५३.९ मेगावाट प्रति व्यक्ति, नर्वे २३ , अमेरिका १२.९६, बेलायत ५.१३, नेपाल ०.१४ मात्र देखिन्छ | नेपालको बिकासको सबै भन्दा बादक तत्वो यहि नै हो |  नेपालका ६.६ मिलियन मानिसहरु अन्धकारमा बस्छन | तिनले आधुनिक बिजुलीको मुख देखेका छैनन् | एकातिर राष्ट्रिय प्रसारण पुगेको ठाउँमा समेत चर्को लोड सेडिङ्ग छदै छ |
नेपाल जलश्रोतको दृष्टिले बिश्वोमै नाम कहलिएको छ | बिश्वोको अग्लो हिम शृंखला ८८४८ मिटर देखि संसारकै होचो मानिने कचनाकलन 60 मिटर  सम्म  तीब्र  गतिले  अविरल बग्ने यहाँका हिम नदि नालाहरुबाट ४५,००० मेगावाट बिजुली निकाल्न सकिने सरकारी तथ्यांकले बताउ छ | तीनसय दिन घाम लाग्ने नेपालमा सौर्य उर्जाको प्रचुर सम्भाभाना देखिन्छ | नेपालको सोलार रेडियसन ३.६ - ६.२ किलोवाट आओर प्रति मिटर स्क्वाएर प्रति दिन  छ जहाँ ६.८ घन्टा प्रति दिन घाम लाग्दछ | घाम लागे दङ्ग परेर पबमा जम्मा हुने र घोक्रो फुलाएर लब्ली ओइदर भनेर फुरुङ्ग पर्ने चिसो युरोपका बेलायत , जर्मनहरुले घामबाट बिजुली निकाली रहेको देखेका हामीहरुले आफ्नो देश अन्धकारमा हराइरहेको कति हेर्ने कति देख्ने ? ३,००० मेगावाट हावाबाट र सौर्यबाट २१०० मेगावाट बिजुली निकाल्न सकिने देखिए पनि यस तर्फ़ त्यति धेरै ध्यान गएको देखिदैन | यतिधेरै उर्जाको अथाह भण्डार भएको देश नेपालको उर्जाको स्थितिलाइ नियाल्दा ७८ % मान्छेहरु अजै परम्परागत काठ र गुइठा बाटै आफ्नो उर्जाको जोहो गर्दछन | पेट्रोलियम १२ %, कोल ४ %, ग्रिड बिजुली ३ %, नबिकरनीय उर्जा ३ %  मात्र  प्रयोगमा  आएको देखिन्छ | नयाँ नयाँ प्रबिधि र अनुसन्धानले नबिकरनिय उर्जाको  हरेक वर्ष  लागत घटाउदै   ल्याएको छ | ब्लूम्बर्ग इनर्जी फिनान्स को हालसालैको आंकडा अनुसार घाम र हावाको उत्पादन लागतले एउतै बिन्दु छोएको छ,  १.६६ मिलियन डलर प्रति मेगावाट | जबकि हाइड्रो पावरको लागत १.७० मिलियन डलर प्रति मेगावाट देखिन्छ | हाइड्रो भन्दा सस्तो सजिलो र छिटो बन्ने बिजुलीलाइ बिर्सेर दशकौं सम्म अन्धकारमै रुमलिनु किमार्थ बुद्धिमानी होइन | १०० मेगावाट हाइड्रो बन्न १० बर्ष लाग्न सक्छ ऐलेकै ट्रेन कायम रहे | १०० मेगावाट घाम पावर ३ मैनामा बन्न सक्छ भने हावा पावर ६ मैनामा सबै कुरा को सुब्यबस्था गर्न सके |
देशलाई तुरुन्त उर्जाको शंकटबाट बचाउन काठमान्डौ का १ लाख घरका छानाहरुमा जर्मनीले गरेजस्तै "फीड इन टेरिफ" को व्यवस्था गरे १०० मेगावाट बिजुली तुरुन्त निकाल्न सकिन्छ |
देशलाई कैले स्विट्जरल्याण्ड त कैले सिंगापुर बनाउने सपना बाँडेर प्रजातन्त्र र गणतन्त्र आएपछि धेरै पार्टी र नेताहरु सत्ताशिन भैरहे | सडक धुने मेलम्चीको काकाकुले सपना , दस बर्षमा १० हजार मेघावाट , बीस बर्षमा २० हजार मेघावाट बिजुली निकालेर छेलो खेलो पार्ने भारतमा बिजुली बेचेर देशलाई समुन्नतिको सगरमाथा धेरैले चडाए | आज देश भारतबाट ३५५ मेघावाट झन्डै आधा माग बिजुलीको भिख मागेर दङ्ग परि रहेको छ | लोड सेडिंग हटाउने सपना बाँडी रहेको छ | यद्यपि राजनैतिक विश्लेषण यो आलेखको अभिस्ट होइन | देशको बर्तमान बिजुली उत्पादनको लेखो जोखो गर्नु पर्दा मन भित्र परेको नमिठो गाँठो मात्र हो | ८८५ मेगावाट  जम्मा जम्मी बिजुली जोहो गरेको बिजुली अफिस लाइ  १३२५ मेगावाटको  मागसंग सामन्जस्यता मिलाउनु निकै चुनौतिपूर्ण  कार्य मानिन्छ | ४४० मेगावाट  बिजुलीको अभाब भै रहेको बर्तमान परिस्थितिमा कसरि लोड म्यानेजमेन्ट गर्ने भन्ने ठूलो समस्या आफ्नै ठाउँमा छ | अर्कातिर यति अमुल्य बिजुली उत्पादन स्थलबाट ग्राहकको घरसम्म आइपुग्दा नेपाल बिध्युत प्राधिकरणको आधिकारिक तथ्यांक अनुसार २५.७८% खेर गइ रहेको छ | हराई रहेको छ , ट्रान्समिसन र डिस्ट्रिब्युसन लसका रुपमा | यस्ता लस प्राबिधिक र अप्राविधिक गरि बर्गिकरण गरिने हुँदा नेपालमा कति बिजुली चोरीबाट सकिन्छ भन्ने आधिकारिक अध्ययन भएको देखिदैन | जानकारहरु १० % बिजुली चोरीबाट सकिने बताउ छन् |
यो कुरालाई हालसालै कर्मचारीहरुको बिजुली चोरीको संग्लाग्नताले अझ पुस्टि गर्दछ | यो बिजुली चोरी र बिजुली हराउने समस्याले २२८ मेगावाट बिजुली हराई रहेको छ त्यसको मूल्य १३ अर्ब हुन् आउछ जुन खिम्ती जल्बिध्युत मा लाग्ने खर्च बराबर हो | बर्सको एउटा खिम्ती हराइरहेको छ एकातिर प्राधिकरण २७ अर्ब घाटामा छ | यो घाटामा २०११ मा सरकारले ब्योहोरेको अर्को २७ अर्ब जोड्दा ५४ अर्ब रुपैया स्वाहा भएको देखिन्छ | हराएको बिजुलीको तथ्यांक केलाउंदा बिश्वो बैंक को तथ्यांक सरकारी तथ्यांक मेल खादैन किन ? यो फरक तथ्यांकको बीच अरबौं रुपैयाँको खेल हुन् सक्ने देखिन्छ | बिश्वो बैंकले यो ३४ .११% भन्दा बढी रहेको देखाएको कुनै बर्ष |
५४ अर्ब रुपैयामा कति वटा हाइड्रो पावर बन्थे? कति वटा स्मार्ट मिटर आउंथे? आज हिसाब किताब गर्नु पर्ने बेला आएको छ | यो सबै ब्यथितिको मूल खराब राजनैतिक चरित्र हो भन्नुमा कुनै द्विबिदा देखिदैन | जब २४ बर्षमा २६ वटा सरकार बन्छन र तेतिनै चोटी बिध्युत प्राधिकरणका प्रमुख फेरिन्छन | तिनको काम बिजुली ब्यबस्थापन कम र पुङ्ग्न पुछरका मन्त्रि मन्त्राणीहरुको चाकरी बढी र तिनका आसेपासेलाई महँगो परियोजनाको गतिलो प्राडो गाडी चडायेर आफ्नो जागिर सुनिस्चित गर्नु हुन्छ | अनि सुरु हुन्छ खेल परियोजना लम्ब्याउने ठेकदार संग मिलेर कमिसन खाने , ट्रान्सफर्मर काण्ड , भर्खरै उद्योगलाई लुकाइएको बिजुली बाँडेर मोटो कमिसन खान पल्केकाहरूले ठुला उद्योग हरुलाई स्पेसल फिडरबाट २४ घण्टा बिजुली दिने र जनतालाई लोड सेडिंग गर्दै रहेको यथार्थ छानबिन समितले पेश गरेको छ | तिनीहरुलाई कसले कारबाही गर्ने ? "पदीय मर्यादालाई ख्याल गर्ने " भन्ने देशका प्रमुखको अभिव्यक्तिले स्वतन्त्र न्यायालय , स्वतन्त्र अख्तियार दुरुपयोग ले टवा परेर हेरी रहनु पर्ने भै रहेको छ |
पावर सिस्टमको मुटु मानिने ट्रान्सफर्मर त्यो पनि हजारौको संख्यामा खराब गुणस्तरको तार राखेर गरिएको ट्रान्समिसन डिस्त्रिब्युसन लसको हिसाब किताब कसले निकाल्ने ?
बेलायती सरकारको आर्थिक प्राभिधिक सहयोगमा जलबिधुत आयोजना सुरु भएको १०६ वर्ष भैसक्दा पनि हजार मेगावाट कट्न नसकेको बर्तमान अबस्थामा भोलिको बढ्दो बिजुली र इन्धनको मागलाई देशले कसरि सम्बोधन गर्दछ ? यो एउटा यक्ष प्रस्न बनेर खडा भएको छ नेपालका सामु |
" टु मेक एन इनर्जी फिक्स , वि निड एन इनर्जी मिक्स " बेलायती कम्पनि  बिपी को यो स्लोगन नेपालको सन्दर्भमा बिचारनीय सत्य हो | हाम्रो  इनर्जी पुरै जलाबिध्युत मा आधारित छ , त्यो पनि सबै 'रन अफ दी  रिभर ' नदी प्रभाबि  प्रकृतिका | देशका जलाबिध्युत परियोजनाहरु मात्र बर्षामा चल्छन हिउंदमा आधा भन्दा कम मात्र उत्पादन हुन्छ | देशलाई कुलेखानी जस्ता जलाशय बाँध सहितका स्टोरेज जलाबिध्युत परियोजनाको खाँचो छ | तथापि नेपालमा संचालित यस प्रकारका जलाबिध्युत परियोजनाको अध्ययन गर्दा तिनमा हुने ढिला सुस्ती एउटा बिचारनीय सत्य साबित भएको छ | यस्ता परिओजनाहरु ६ मैना देखि ११ वर्ष सम्म लागेका तथ्यांक जगजायेर छन् |
बिश्वोको सबै ठाउँमा इनर्जी मिक्सलाइ बिशेष ध्यान दिइएको छ | संयुक्त राष्ट्र संघ , बिश्वो बैंक जस्ता संस्थाहरु उर्जाको भविष्यका बारेमा चिन्तित देखिन्छन | वाताबरनीय प्रभाब हरित गृह, ओजोन लेयरको बढ्दो प्रभावलाई बेलैमा रोक्न छेक्न सक्नु पर्दछ नविकरनीय उर्जाको अनुपातलाई बढाएर | उर्जाको बढ्दो माग एकातिर छ | आइसीटी क्षेत्रमा भएको चमत्कारीक विकासले मान्छेका हात  हातमा मोबाइल , ल्यापटप , प्ले स्टेसन , कम्पुटर , सामाजिक संजालको प्रयोग फेस बुक,  ट्वीटर, जस्ता अनेकौं संजालले उर्जाको माग दिन दुइ गुना , रात चौ गुणा बढाई रहेको छ | फोसिल फ्युल्को दोहन एउटा चिन्ताको बिषय भएको छ |  अबको ३० /५० वर्ष मा इन्धनका यी खानिहरु रित्तिने र सिद्धिने चिन्ताले सबैलाई नाबिकरनिया उर्जा प्रति अघि बढ्न प्रेरित गरि रहेको छ | त्यसैले बिकशित देशहरु ऐलेबाटै आफ्नो इनर्जीलाई मिक्स गरेर चलाउँदै छन् | नबिकरनिय उर्जाको अनुपात लाइ बढाऊदै छन् | घाम , हावा , बायोमास सबै सबैलाई प्रायो गर्न अभिप्रेरित गर्दै छन् | नेपालले बेलैमा यो सत्यलाई बुझेर इनर्जी मिक्सलाइ अपनाउनु पर्ने देखिन्छ |
देशमा सस्टेनेबल ट्रान्सपोर्ट अपरिहार्य भएको छ | अखबारका पानाहरु "काठमाडौँ मास्क टाउनमा रुपान्तरित "भएको चिन्ता छ | हावा मा भएको प्रदुसणको सूचांक इन्भाइरोमेण्ट पर्फर्मेन्स इन्डेक्स २०१६ का अनुसार नेपाल बिश्वोका १८० औं राष्ट्रमा १४९ औं स्थानमा रहेको जनाएको छ | चुरोट र सुर्तिले मर्ने भन्दा दुषित हावाले मर्ने नेपालीहरुको संख्या दोब्बर भएको चिन्ताले समाज आक्रान्त छ | हरेक वर्ष ३०,००० मान्छे धुलो खाएरै मरी रहेको सत्य पत्रिकाहरुले जग्जायेर गरि रहेका छन् |
बिश्वो बैंकको तथ्याङ्क ले नेपालको पूर्वाधार बिकाशको लागि राष्ट्रिय आएको ८ - १२ % खर्च गर्नु पर्ने भनि रहंदा नेपालले जम्मा ०.३ % मात्र खर्च गरि रहेको र छिमेकी राष्ट्र भारतमा यो ३.४ % र भुटानमा १६ % रहेको तथ्य ओर्ल्ड डिभेलेप्मेन्त इन्डेक्स २०१२ ले जनाएको छ | अर्कातिर नेपाल अल्प बिकशित देशबाट मध्य बिकशित रास्ट्रमा  सन् २०३० सम्म उक्लने लक्ष राखेको छ भने सन् २०२२ सम्म अल्प बिकशित रास्त्रबाट फुत्कने | यो ठूलो चुनौतिका लागि नेपाललाई धेरै उर्जाको खाँचो पर्ने छ | धेरै उर्जा सम्बन्धि परियोजना , पूर्वाधारहरुको निर्माण गर्नु पर्ने छ | ऐलेकै मागलाई धान्न नसकेको विषम परिस्थितिमा भविष्यको बढ्दो मागलाई नेपालले कसरि समायोजन गर्छ ? यो ठूलो चुनौती बनेको छ तथापि नेपाल यति धेरै उर्जाका भण्डारहरुले घेरिएको छ जसको २% भन्दा पनि कम प्रयोग भएको छ | उर्जा उत्पादन मात्र उर्जा संकटको एउतै उपाए होइन | बिश्वो आज नयाँ नयाँ प्रबिधिले सुसम्पन्न हुँदै गइ रहेको छ | उर्जाको खपतलाई कसरि न्यून गर्न सकिन्छ ? कसरि अमुल्य उर्जालाई अझ बढी दक्षता वृद्धि गर्दै कम उर्जाले धेरै काम गर्न सकिने प्रविधिको बिकाश भै रहेको छ |
अर्कातिर अमुल्य उर्जालाई कसरि ब्यबस्थापन गरेर त्यसलाई स्मार्ट ग्रिड , स्मार्ट मिटर , इनर्जी अडिट, बिजुलीका सामानहरुमा अनिबार्य लेभलको व्यवस्था | परम्परागत लाइट बल्बको ठाउँमा सबैले लेड लाइट राखेर सरकारलाई सहयो गर्न सकिन्छा जसले कालान्तरमा बिजुलीको पैसा कम तिरे हुन्छ | यूरोपियन देशहरुमा त्यस्ता बल्बहरु फेज आउट भैसके | नेपालले पनि इनर्जी संकटको यो घडीमा त्यसप्रकारका लो ग्रेडका सामानहरुमा बन्देज लगाउनु पर्छ | उर्जालाई  जोगाउनु र बनाउनु  बराबर मात्रै नभएर जोगाउनु बढी फाइदा जनक हुन्छ | इनर्जी अडिटलाई एउटा अभियानका रुपमा सबैले पालना गर्नु पर्छ आर्थिक अडिटलाई झैँ |
नेपालको अहिलेको स्थिति कस्तुरी मिर्गले आफु भित्रको अमुल्य सुगंदलाई नचिनेर त्यसको प्राप्तिमा बन बनै चाहारिरहेको जस्तै भएको छ | हामी आज उर्जाको गर्जो टार्न कैले दक्षिण कैले उत्तर तर्फ़ लम्पसार परि रहनु परेको छ | हाम्रा दुइ विशालकाय छिमेकीहरु जसका जनसंख्या लगभग बिश्वोकै आधा छ तिनले बिश्वोकै आधा उर्जा खपत गर्दछन | तिनको पाचन प्रणाली यस्तरी बढ्दै छ कि तिनले आफुले बढाउदै लगेको ग्राहस्त उत्पादनको ब्रिद्दि दर ८ % का दरले उकालो लागि रहेको छ | भोलि तिनीहरुको उर्जा खपतको अनुपात अमेरिकी र यूरोपियनका समिपमा पुगे तिनलाई कति उर्जा चाहिएला ? तेइ चिन्ताले तिनीहरु अनेकौं नाममा नेपालको उर्जाको ठूलो भण्डार हडप्ने दाउमा छन् | रोटि बेटीको सम्बन्ध , खुला सिमाना , सास्कृतिक समानता, पानी र जवानी माथि को आसन्न संकटले नेपाललाई बेलैमा एउटा देशलाई भलाइ हुने राष्ट्रिय सोचको उर्जा नीति र दीर्घ कार्य योजनाको खाँचो छ |
नेपालले बेलैमा सोच विचार गरेर लागि परे देश भित्रको उर्जा संकट मात्र होइन भोलि सार्क क्षेत्रमै एउटा उर्जाको बिशाल कारखानाको रुपमा दक्षिण एशियामै उर्जाको बादशाह ठहरिने प्रस्ट छ | केवल खाँचो छ एउटा जागरुक इक्षा शक्तिको र देश बनाउने निस्वार्थ भावनाको |

Ø  स्वानजी युनिभर्सिटी युकेमा इलेक्ट्रिकल / इलेक्ट्रोनिक इञ्जिनियरिङ्ग मा पी. एच.डी अध्ययनरत (नेपालको उर्जा संकट , नबिकरनिय उर्जा सम्बन्धि सोध गरि रहेको )
Ø  च्यारिटेबल रन गर्न मन पराउने हेल्प नेपाल मार्फत लगभग ७०० £ उठएको
Ø  पेरिस म्याराथुन गर्दै ९ अप्रिलमा २०१७
for my presentation see after 1:32











http://wenepali.com/2017/03/31627.html