Labels

Total Pageviews

Thursday, September 26, 2019

गजल के हो ? गजल कसरी लेखिन्छ ? के तपाईको गजल लेखनमा रूचि छ ??

गजल के हो ? गजल कसरी लेखिन्छ ? के तपाईको गजल लेखनमा रूचि छ ?? आउनोस् गजल लेखनबारे केही सिकौं !
-मिसन अधिकारी
आजकल गजल लेखनमा बाढी नै आएको छ । सामाजिक सञ्जालमा गजल नलेख्ने कोही छैन जस्तो देखिन्छ । एउटाले लेखेको हेरेरै अर्काले गजल लेख्ने गरेको देखिन्छ । गजलप्रतिको आकर्षण बढ्नु राम्रो कुरा हो ।
तपाई गजलमा रूचि राख्नुहुन्छ ? अर्थात् साथीभाइले लेखेको देखेरै लेखिरहनुभएको छ ? तपाईलाई गजल लेखनमा रूचि छ भने गजल लेखनबारे आधारभूत ज्ञान लिन अनिवार्य हुन्छ । गजलको आधारभूत विषय थाहा पाएपछि नै तपाई राम्रो गजल लेख्नु हुन्छ । आधारभूत ज्ञान लिएको व्यक्ति र निरन्तरको मेहनत एवम् साधानाबाट मात्र उत्कृष्ट गजल लेख्न सकिन्छ ।
गजलको परिभाषा
------------------------
गजलमा रुचि राख्ने जो सुकै व्यक्तिले पनि सर्वप्रथम 'गजल के हो' ? भन्ने जानकारी लिन आवश्यक हुन्छ ।
गजल गायन/संगीतसँग निकट विधा हो । यसर्थ अनिवार्य रूपमा लयवद्ध हुन आवश्यक हुन्छ । सरल र प्रतिकात्मक रुपमा मतला, शेर, काफिया, रदिफ, मकता, तखल्लुस र बहर जस्ता विभिन्न तत्वहरु प्रयोग गर्दै aa, ba, ca, da, ea शैलिमा गजल लेखिन्छ।
यसर्थ एउटा निश्चित लय र संरचनामा लेखिएको गीत नै गजल हो भन्न सकिन्छ ।
गजल शव्दको अर्थ र ईतिहासको बारेमा बिभिन्न विद्वानहरुले आ-आफ्नै तरिकाले मत दिएपनि गजलमा हुनुपर्ने मुलभूत तत्वहरुमा भने त्यति धेरै मतभिन्नता छैन ।
गजल सृजनामा रूचि भएका नव आगन्तुक पाठकहरुको लागि उपयुक्त हुने हेतुले गजलका तत्वहरु बारे केही चर्चा गर्ने जमर्को गरिएको छ ।
गजलका तत्वहरु
(क) शेर
(ख) काफिया
(ग) रदिफ
(घ) मतला
(ङ) मकता
(च) तखल्लुस
(छ) वहर
१. शेर
दुई-दुई पङ्क्ती मिलाएर लयात्मक तरिकाले गजल लेखिन्छ र त्यहि दुई पङ्क्तीलाई नै गजलको शेर भनिन्छ। गजल शेरहरूको समष्टि रूप हो ।
शेरका प्रत्येक हरफलाई मिसरा भनिन्छ भने शेरको पहिलो मिसरालाई मिसरा-ए-उला र दोश्रो मिसरालाई मिसरा-ए-सानी भनिन्छ।
सामान्यतया गजलमा ५ शेर देखि ८ शेर हुने गर्दछ । यसको कुनै कडी-कडाऊ नियम छैन । त्यसैले गजलमा कम्तिमा ३ शेरदेखि माथि जतिपनि शेर लेख्न सकिन्छ । तर एकदम कम शेर र अधिक शेरलाई पनि राम्रो मानिदैन । तसर्थ ५/६ शेर भएको गजललाई आदर्श गजल मान्ने गरिन्छ ।
२. काफिया
नखोलेरै राखिएको एउटा बन्द खाम थियो
भित्र के-के थियो कुन्नि बाहिर मेरै नाम थियो
माथिको शेरमा आएका खाम र नाम दुई शब्द काफिया हुन् । मिसरा ए-सानीमा खाम र मिसरा ए-उलामा नाम छ । समस्वरात्मक रुपमा रदिफ भन्दा ठिक अगाडि बारम्बार दोहोरिएर आऊने शब्द नै काफिया हो । काफिया शव्दको अर्थ 'बारम्बार आऊने' हुन्छ र हामीले यो बुझ्नु आवश्यक छ कि गजल् विधा अरब, फारस, हिन्दुस्तान हुँदै नेपालमा भित्रिएको बिधा हो। तसर्थ अरबी भाषामा 'वारम्वार आऊने' वा काफिया गजलको त्यो तत्व हो जुन तत्व बिना गजल अधुरो हुन्छ । गजल भन्ने बिधाको अलग्गै पहिचान हुदैन, अझ यसो भनौं काफिया नै गजलको मुटु हो । अर्थात काफिया गजल बिधा भनेर छुट्ट्याउने माध्यम हो ।
काफियालाई सामान्यतया ४ प्रकारले छुट्याऊन सकिन्छ।
(क) पूर्ण काफिया
(ख) आंशिक वा शाब्दिक काफिया
(ग) एकाक्षरी काफिया
(घ) मिलित काफिया
क) पूर्ण काफिया
पूर्ण काफिया भन्नाले सिङ्गो शव्द नै काफियाको रुपमा आएको छ भने त्यस्तो काफियालाई पूर्ण काफिया भनिन्छ। जस्तै: खाम, नाम, याम, लाम, दाम गाउँ,जाउँ, आउँ, पाउँ,धाउँ,जाउँ, इत्यादि ।
पूर्ण काफिया प्रयोग गरेर लेखिएको गजलको एउटा उदाहरण हेरौं-
नखोलेरै राखिएको एउटा बन्द खाम थियो
भित्र के-के थियो कुन्नि बाहिर मेरै नाम थियो
कताबाट उजाडियो मनको सानो फूलबारी
भर्खरै त फूलहरुको यहाँ फुल्ने याम थियो
आज किन यहाँ केहि, केहि पनि देखिएन
हिजै मात्र सपना खोज्ने आँखाहरुको लाम थियो
सधैं-सधैं बग्ने खोली एकै छिन रोकीइदेउ
तिम्रो वेगसँग मलाई अलिकति काम थियो
मनमा दियो विश्वासको नबलेको जिन्दगीमा
धेरै-धेरै अन्धकार थोरै मात्र घाम थियो
(साभार: एउटा बन्द खाम, ललिजन रावल)
(ख)आंशिक वा शाव्दिक काफिया
कुनै शब्द भित्रको अंशमात्र काफियाको रुपमा आएको छ भने त्यस्तो काफियालाई आंशिक वा शब्दांश काफिया भनिन्छ । जस्तै: प्रहार,आधार,बिचार, सरोकार, अवतार, इत्यादी ।
उपरोक्त शब्दहरुमा क्रमश: हार, धार, चार, कार, तार, ले काफियाको रुपमा काम गरेको छ भने प्रहारको "प्र" आधारको "आ" बिचारको "बि" सरोकारको "सरो" र अवतारको "अव" ले काफियाको काम गर्दैनन् । यहाँ पूर्ण शब्दको केहि अंशले मात्र काफियाको काम गरेको देख्न सकिन्छ। तसर्थ यस्ता काफियालाई आंशिक वा शब्दांश काफिया भनिन्छ ।
आंशिक वा शव्दांश काफियाको प्रयोग भएको एउटा उदाहरण हेरौं-
बस्न त म आफ्नो छुट्टै संसारमा बसेको छु
तर व्यथा भोग्दै नाङ्गो यो तारमा बसेको छु
आसन छ तरवारको देखेको छु आफूले नै
बाध्य भई खुकुरीको यो धारमा बसेको छु
पराईको घरमा छु आफन्त त टाढा भए
ठूलै सङ्कटमा छु म जङ्घारमा बसेको छु
शहरमा बसेको छु भन्ने सोच्दै थिएँ तर
थाहा भयो मान्छे किन्ने बजारमा बसेको छु
साहुनीको भट्टीजस्तो सानो ठाउँमा हैन आज
महलभन्दा ठूलो यो कारागारमा बसेको छु
(साभार: पदम गौतम, एकलाशको फूल)
उल्लेखित गजलमा संसारको 'सं', जङ्घारको 'जङ्', बजारको 'ब' कारागारको 'कारा'ले काफियाको काम गर्दैन । तसर्थ यस्ता काफिया आंशिक वा शब्दांश काफिया अन्तर्गत पर्दछन्।
(ग)एकाक्षरी काफिया:
एकाक्षरी काफिया भन्नाले काफियाको रुपमा एउटा अक्षर मात्र आउने वा आंशिक शब्दको अन्तमा काफियाको रुपमा आउने एउटा अक्षरलाई एकाक्षरी काफिया भनिन्छ। सामान्यतया: गजलमा एकाक्षरी काफिया प्रयोग गर्नु राम्रो मानिदैन । तर कतिपय गजलकारले प्रयोगको रुपमा वा विचलनको रुपमा एकाक्षरी काफिया प्रयोग गरेको पाइन्छ।
एकाक्षरी काफिया प्रयोग गरिएको गजलको पनि एउटा उदाहरण हेरौं-
व्यथै व्यथा छ मनभरी खुसी खोजूँ कतातिर ?
साउन भदौ छ गहभरी नदी खोजूँ कतातिर ?
आरु फुल्यो वगैंचामा, पीडा फुल्यो मुटुभरि
चरो परेछ जालमा चरी खोजूँ कतातिर ?
मुटु चिरी बनाउँ कि रातो रगतको मसी
मेरो कथा लेखूँ कहाँ, मसी खोजूँ कतातिर ?
(साभार: उही बाढी उही भेल, रवि प्राञ्जल )
आदरणीय गजलप्रेमी महानुभावहरू ! यस गजलमा आएका खुशी, नदी, चरी, मसी शब्द नै एकाक्षरी काफिया हुन् । यि कुनै पनि शब्दको ध्वनी सिंगो रुपमा एक आपसमा मिल्दैन तर प्रत्येक शब्दका अन्तिम स्वरहरू एक आपसमा मिलेका छन् । यहाँ खुशी शब्दको खु र नदी शब्दको नले काफियाको काम गरेका छैनन् भने खुशी शब्दकै शी र नदी शब्दको दीले काफियाको काम गरेका छन् । यस गजलका शी, दी, री, सी नै एकाक्षरी काफिया हुन् ।
एकाक्षरी काफियामा हामीले जान्नुपर्ने कुरा के हो भने पूरा शब्दको एउटा अक्षरले मात्र काफियाको काम गरिरहेको हुन्छ ।
(घ)मिलित काफिया :
समस्वरात्मक दुईवटा फरक शब्द वा तिनका अंश मिलेर बन्ने काफियालाई मिलित काफिया भनिन्छ । जस्तैः (१) जाग्छ, दाग छ, भाग्छ, माग छ, नाच्छ, काग छ (२) पियो, सियो, नदी यो, कति यो, दियो, भरी यो (३) जगत, फगत, मन त, रगत, अब त ।
मिलित काफियाबारे अलि लामै चर्चा हुन आवश्यक हुन्छ । मिलित काफिया बारे थप चर्चा एउटा छुट्टै आलेखमा गर्नेछु । यो लेखमा यति मात्र ।
३. रदिफ :– रदिफ अरबी शब्द हो । यसको अर्थ अनुगामी हुन्छ । गजलको पहिलो शेर (मतला)का दुवै मिसरा र अन्य शेरहरुका मिसरा ए-सानीको अन्तमा प्रयोग हुने उही पद वा पदावलीलाई रदिफ भनिन्छ ।
नखोलेरै राखिएको एउटा बन्द खाम थियो
भित्र के-के थियो कुन्नि बाहिर मेरै नाम थियो
उल्लेखित शेरको दुबै मिसरामा थियो, थियो शब्द आएका छन् । यसरी दोहोरिएर आईरहने शब्द नै रदिफ हो ।
रदिफ कम्तिमा एक शब्ददेखि बढीमा तीन शब्द सम्मको हुनु शास्त्रीय दृष्टिले उचित मानिन्छ । रदिफ काफियाको ठिक पछाडि प्रयोग हुन्छ तर यो गजलको अनिवार्य तत्व होइन ।
रदिफको प्रयोगले गजलको सौन्दर्य प्रशासनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ र गायनमा समेत श्रुतिमधुरता थप गर्ने हुनाले समुचित रदिफको प्रयोग सुन्दर मानिन्छ । त्यसैले अधिकांश गजलमा रदिफको प्रयोग हुन्छ ।
आजभोलि बाघले घाँस खा'छ मेरो देशमा
मुठिभरलाई गणतन्त्र आ'छ मेरो देशमा
(साभार: मेरो देशमा गजलबाट, मिसन अधिकारी)
उल्लेखित शेरमा 'मेरो देशमा' रदिफको रुपमा प्रयोग भएको छ । रदिफले एउटा स्थान बिशेषलाई अभिव्यक्त गरेको छ भने गजलमा श्रुतिमधुरता पनि थप गरेको छ । 'मेरो देशमा' रदिफ नराख्ने हो भने गजलका शेरहरू अपूर्ण जस्ता देखिन्छन् ।
त्यसैले अर्थपूर्ण रदिफको प्रयोग गजलमा आवश्यक छ । रदिफ राख्ने गर्ने नाममा जथाभावी प्रयोग भने गरिनु हुन्नँ ।
------------------------------------------------------
बाँकी थप अर्को आलेखमा प्रस्तुत गर्नेछु । यो सानो आलेख अध्ययन गरिदिनुभएकोमा हार्दिक धन्यवाद !

Tuesday, February 12, 2019

आधुनिक उर्जाको बिकासक्रम


https://nagariknews.nagariknetwork.com/news/47436/

http://wenepali.com/2017/04/31921.html


रामहरि पौड्याल
भरतपुर महानगर पालिका, चितवन

पृष्ठभूमि:

आजको एकाइसौं शदीमा उर्जाको महत्वो अपरम्पार छ । उर्जा बिनाको संसार कल्पना बाहिरको बिषय भएको छ । मात्र केहि मिनेट बिजुली गएको कल्पना गरौँ - टेलिभिजन चल्दैन , कम्पुटर चल्दैन , मोबाइलको चार्ज सकियो , पाक्दा पक्दैको भात रोकियो , बाशिंग मसिन रोकियो ।  बन्द भयो फ्रिज ।  यी त भए घरेलु समस्या । औधोगिक क्षत्रमा , प्रयटन, हस्पिटल र शैक्षिक क्षत्रमा कति समस्या होला उर्जाको अभाबले ? आजको दुनियालाई चलउने कुदाउने एक मात्र निर्बिकल्प श्रोत उर्जा हो । पाषणकालमा शिकारको लागि घुमी हिंड्ने घुमन्तेका सन्तान हामीले आफुलाई सहयोग होस् भनेर अकेकौं खोज र अनुसन्धानका क्रममा  सबै भन्दा पहिले दुई ढुंगालाई  एक आपसमा ठोकेर  झिल्को निकाल्न सिकेऊ पछि त्यसैलाई बिकशित गर्दै सलाई र  लाइटर बन्यो ।
शुरुमा मान्छेले  दाउरा , घाम, हावालाइनै  उर्जाको  रुपमा  सुरुवाती प्रयोग गरेको पाइन्छ ।  ग्रिक र रोमनहरुले   सबै भन्दा पहिले साधारण मेशिनको बिकाश गरे र घरलाई केहि सुधार गरेर तापक्रम नियन्त्रण गर्न थाले  जाडो चीसोबाट बच्न ।   पहिलो बास्पबाट चल्ने मशिन र हाबा मिलको आबिस्कार ग्रिसको अलेक्जेंद्रियामा भयो । रोमनहरुले  तापलाई  नियन्त्रण गर्ने शिशाका  झ्यालको बिकाश गरे अनि सुरु गरे ग्रीन हाउस चिसोमा खेति गर्न सकिने नयाँ तरिका । मान्छेका यस्तै अनेकथरी ठक्कर चक्करले उर्जाको अबस्यकतालाई उजागर गर्ने क्रममा सन् १८८० मा आधुनिक बिजुलीको ग्रिड प्रणाली को शुरुवात भयो अमेरिकाको  नियुयोर्क सहरबाट ।
नेपालको सन्दर्भ :
नेपालमा हाइड्रो पावरबाट बिजुली निकालेको इतिहासले एकसय ७ बर्ष नाघेको छ | जतिबेला यसप्रकारको बिजुली साउथ एसिया र चाइना सम्म बलि सकेको थिएन | यो प्रोजेक्ट पुरै एशियामा दोश्रो मानिन्थ्यो | सन् १९११ मा बेलायती सरकारको आर्थिक र प्राबिधिक सहयोगमा ५०० किलो वाटको चन्द्र ज्योति हाइड्रो इलेक्ट्रिक पावर स्टेसनको नाममा उक्त जलाबिध्युत आयोजना सम्पन्न भएको थियो | यो कार्यकालागि बेलायती सरकारले तात्कालीक ०.७१३ मिलियन नेपाली रुपैया अनुदान प्रदान गरेको थियो | यसको समुद्घाटन २२ मे १९११ सोमबारका दिन तात्कालीक राजा पृथिबी बीर बिक्रम शाहादेबले टुंडिखेलमा सांझ ६:३० मा बिजुलिको बत्तिको स्विच अन गरेर भएको थियो | मान्छेहरु त्यो अद्भुत बिजुलिको चम्किलो बत्ति देखेर धेरै दिनसम्म गफिएका थिए | त्यो गौरबशाली ऐतिहासिक क्षण नेपालको आधुनिक उर्जाको सुरुवातको कोशे ढुंगा थियो |
नेपालको विकास र प्रगातिकालागि एक शताब्दी भन्दा पनि अगाडी बेलायतले शुरु गरेको यो एउटा नमुना प्रयोग थियो | तात्कालिक राणाहरुको दरवार मानिने सिंह दरवार सम्म त्यो बिजुली पुर्याईएको थियो | बिध्युत विभागले यसको नाम राणा प्रधान मन्त्रि चन्द्र शम्शेरबाट भएको देख्न सकेन होला र त यो ऐतिहासिक विरासतलाई मात्र फर्पिङ्ग हाइड्रो पावर स्टेसन भनेर परिबर्तन गर्यो | संसारका हरेक ठाँउमा परिबर्तन पछि पुराना दरवार, पुराना शाशकहरु नयाँ क्रान्तिकारीहरुको निशाना बन्ने गर्छन | तिनका शालिकहरु ढलाइञ्छन | तिनका इतिहासलाई नामेट पार्ने कुचेष्टा गरिञ्छ | समयले तिनका क्रान्तिकारी आवेगको मुल्यांकन कालान्तरमा गर्दछ | यद्यपि राजनैतिक विश्लेषण यो आलेखको अभिस्ट होइन |
प्रसंगमा जोडिएको एउटा सानु भाबुकता मात्र | यो पावर स्टेसन काठमाण्डौबाट १२ किमि दक्षिणमा पर्दछ | नजिकैका सातमुले र शेष नारायणका खोलाका पानीलाई प्रयोग गरि बिध्युत निकालिएको हो | २५० किलोवाटका दुइवटा टर्वाइनहरुबाट ५०० किलोवाट बिजुली निकालिएको हो | यो प्रोजेक्टमा चार बर्ष ९५०,००० मान्छेले काम गरेका थिए | यो प्रोजेक्टलाई जनरल पद्म शम्शेर जबराले सुपरभिजन र मोनिटरिङ्ग गरेका थिए भने अर्का जनरल मोहन शमशेर र केशब शमशेरले आबस्यक उपकरणको ढुवानी व्यववस्था , लेप्टेनेण्ट देबी बहादुर र सुबेदार हर्ष बहादुरले ओभरहेड ट्रान्समिसन लाइनको निर्माण कार्य गरेका थिए | इन्जिनियरहरु कर्नेल किशोर नरशिङ्ग राना र कर्नेल कुमार नर्सिङ्ग रानाले प्रोजेक्टको आयोजना डिजायिन र निर्माणको कार्य गरेका थिए | इलेक्ट्रिकल इन्जिनियर बरनाउ पुवानतेले यो हाइड्रो पावर स्टेसनको निर्माण गरेका थिए | जेनेरल इलेक्ट्रिकलका बेलायती प्रतिनिधि मिस्टर लिंजले उक्त हाइड्रो पावरको जडान र सुसंचालन गरेका थिए | इतिहासको एउटा रोमान्चक धरोहर बनेको देशको यो एउटा गर्ब गर्न लाएक सुरुवाती प्रोजेक्ट ऐले संचालनमा छैन | यसलाई उर्जाको बिकाश क्रमको ठुलो बिरासत ठानेर म्युजियममा परिवर्तन गरिएको छ | त्यतिमात्र नभएर यो ठाउँलाई उर्जाको अनुसन्धान र विज्ञानको प्रयोशालाका रुपमा नमुना पावर स्टेसनका रुपमा उब्याइयेको छ | जलस्रोत मात्र नभएर , सोलार , बायु , बायोमास लगाएतका नविकरनीय उर्जाकै प्रयोगशालाका रुपमा एउटा सम्मानित उर्जाकै तीर्थस्थलका रुपमा सरकारले उभ्याएको छ | नेपालको इतिहासमा बिजुली बत्ति बलेको त्यो जेठ ९ गतेलाई राष्ट्रिय उर्जा दिवसको रुपमा मनाउदै आएको छ |

नेपालको बास्तबिकता:

देशको यो उर्जाको सुरुवाती प्रबेगलाई नेपालले बिगत १०7 बर्षसम्म राम्रोसंग बढाउन हुर्काउन नसक्नु नै देश बिकाशको एउटा ठुलो अबरोध बन्यो भन्नु किमार्थ गल्ति हुने छैन | यत्रा बर्षमा खोइ हामीले कटाउन सकेको उत्पादनलाई १,००० मेघावाट ? हरेक पटक सरकार बदलिएसंगै देशको उर्जा संकट समाधान गर्ने नाममा कति वटा आयोग बने ? कतिपटक यो मुलुकलाई उर्जा संकट काल घोषणा गरियो ? कतिवटा  स्वेतपत्र  जारी  भए ? तिनले उर्जाको बिकासमा कस्तो भूमिका खेल्यो इतिहासले कुनै दिन मुल्यांकन गर्ने छ | देश बिकासको एउटा मेरुदण्ड उर्जा हो त्यो नै कम्जोर भए पछि कसरि बन्छ देश बिकासको ठुलो महल? भासण त हामीले धेरै सुनेउ दस बर्षमा १० हजार मेघावाट, बीस बर्षमा २० हजार मेघावाट , बिजुलीको छेलो खेलो , जलश्रोतको धनि देश बिजूलि बेचेर सम्पन्नताको सगरमाथा चढ्नु चडेउ | यतार्थमा हामी अझै छिमेकीले दिएको भिक्ष्याटन रुपी लगभग ४8० मेगावाटको बिजुली बाँडेर लोड सेडिङ्ग समाप्त पारेको जस लिनलाई ढ्याङ्ग्रो पिटी रहेका छौँ |  नेपालका एकजना नेताले आफु प्रधानमन्त्री हुँदा हावाबाट बिजुली निकाल्ने कुरा गरे| सबैले ओलीको बोलीलाई हाबामै उडाइदिए | ग्यासको पाइप लाइन जोडेर घर घरमा पुर्याउने सपना सुनाए कसैले पत्त्याएनन | तिनै नेताका एउटा उर्जा मन्त्रि गोकर्ण बिस्टले आफु मन्त्रि हुँदा एउटा ठुलो उत्साहका साथ राम्रा कामको थालनी गरे | नेपाल बिध्युत प्राधिकरणको बाकि बक्ययूता नतिर्ने का विरुद्ध आफै लाइन काट्दै हिंडे | जनताको आशा भरोसोका महान पात्र बने | राम्रो काम गर्ने ती मन्त्रिलाइ अर्को पटक हटाइयो र राधा ज्ञवाली नामकी सजिली पात्रलाई ओलीको छायाका रुपमा स्थापित गरियो | उनको कार्य क्षमता र उनले गरेका कामका बारेमा हामी सबैलाई थाहा छ | यो देश बनाउने हो भने नेताहरु भासण होइन हामीलाई गोकर्ण बिस्ट , जनार्दन शर्मा, गगन थापा र नविन्द्रराज जोशीहरु चाहिन्छन |
नेपालीले खोलेको बेलायतको सुके कम्पनिलाई हावाको काम गर्ने जिम्बेबारी दिने कामले ती सबै कार्यको एउटा पाटो छर्लंग पार्दैन र ? हामी पढे लेखेका मान्छेहरु बेलायत सम्म पनि नेताका गुलामी गर्न छाडदैनौं | आफ्ना नेताले जे भने पनि जे गरे पनि चुइक्क बोल्दैनौ र गल्ति र अब्जस जति अरुलाई पन्छाएर आफु महान दार्शनिक भएको नाटक गर्छौं | तिनै नेतालाई एअरपोर्ट देखिनै भिड जम्मा गरेर खादा र मालाले पुर्छौँ | कक्टेल डिनरले टन्न पारेर आफ्नो अभिस्ट पुरा गराउने प्रपनच मिलाउचौं | खोइ हामीले सिकेको दसकौं बेलायत बसेर ? नेताहरुलाई विदेशको राम्रो कुरा देखाउँ बुजाउँ | अन्तरक्रिया गरौँ देश बन्ने बनाउने| पार्टीको पुङ्ग्न पुछरको दलालीले केहि गर्दैन | हामी बिदेसिनु परेको यिनै नेताहरुको अकर्मंद्यताले हो | असक्क्ष्मताले हो | यिनलाई कृपया नबोकौं | हामी कछुवाका चालमा हिडेउ संसार रकेटझैं उड्यो | हामी हिजोको इतिहास हेरेर तेइ गतिमा बढ्न सकेनौं संसार धेरै माथि पुगि सक्यो उर्जाका सम्पूर्ण अवसरहरुलाई उनीहरुले प्रयोग गरे |

निस्कर्ष:

देशका ८० प्रतिसत मान्छेहरु दाउरा र गुइठाले आफ्नो उर्जाको जोहो गर्छन । तिनले निस्कने घरभित्रको धुँवाले नेपालका गृहिणी हरु र ससाना बच्चाहरु अति प्रभावित भएको तथ्यांक बिश्वो बैकले प्रस्तुत गरेको छ । देशका ३५,००० मान्छेहरु धुलो र धुँवाले मारी रहेका छन् । स्कुले नानीहरु उर्जाको जोहो गर्न जंगल र बारीमा गुइठा खोज्न पठाएर हामी कस्तो समतामुलक समाज निर्माण गर्दै छौं ? हाम्रा उर्जाका प्राथमिकता हरु के साँचै ती गरीब हरु प्रति लक्षित छ ? आजको दिन हामी सबैले  छातीमा हात राखेर सोच्नु पर्ने सम्जनु पर्ने दिन हो ।
नेपालमाआधुनिकउर्जाकोविकासक्रम(१९११–१९८५)
प्लान्टकोनामश्रोतजडितक्षमता (किलोवाट)कार्यपुराभएकोबर्ष
फर्पिङ्गजलश्रोत५००१९११
सुन्दरीजलजलश्रोत६००१९३४
पनौतीजलश्रोत२४००१९६३
तिनाउजलश्रोत१३००१९६९
पोखराजलश्रोत१०००१९६९
त्रिशुलीजलश्रोत२१००१९६९
सुनकोशीजलश्रोत१०,०००१९७०
गण्डकजलश्रोत१५,०००१९७९
कुलेखानी–१जलश्रोत६०,०००१९८२
सेती (पोखरा)जलश्रोत१,५००१९८४
देभघाटजलश्रोत१४,८००१९८४
कुलक्षमता

१४२,२००१९८५
श्रोत: नेपाल बिध्युत प्राधिकरण
बिगतका कमि कमजोरीहरुबाट सिक्दै देश बिकासकालागि नाबिकरनीय उर्जाका माध्यमले इनर्जी मिक्सको सत्यलाई चिन्दै नेपालले आफुसंग भएका प्रचुर जलाबिध्युत, सौर्य , बायु , बायोमास सबैलाई संसारका बिकसित रास्ट्रहरुले अपनाउंदै गरेको अन्तरास्ट्रिय ट्रेन्डलाइ स्वीकार्दै नेपालले अगाडी बढ्नु पर्ने देखिञ्छ | लघु जलबिध्युत , उन्नत पानी घट्ट , अफ ग्रिड सोलार , बायु , बायोमास सबैलाई राष्ट्रिय आबस्यकता अनुसार आफ्नो इनर्जी मिक्स्मा मिसाउदै नेपालले अगि बढे गन्तब्य टाढा छैन| उर्जा मिश्रण , उर्जा बचत ,  नबिकरनिय उर्जा र उर्जाको आधुनिक स्तरोन्नति गर्दै अघि बढे नेपालको भबिष्य उज्वल छ | मात्र खाँचो छ,  एउटा जागरुक इक्षा शक्तिको ।
“हिड् छन् हेर हिंडी रहेर कमिला हज्जार कोशौं पर !
पुग्दैनन न उडी गरुढ़ पनिता तेइ पांच बित्तै पर !!”
सम्प्रति संयुक्त अधिराज्य बेलायत

Friday, February 8, 2019

अरुण तेश्रो बिद्युत परियोजना र संसद स्थगनको सन्दर्भ


अरुण तेश्रो बिद्युत परियोजना र संसद स्थगनको सन्दर्भ

रामहरि पौड्याल

भर्जिन मिलाग्रोसा युनिभर्सिटी
फिलिपिन्स
इलेक्ट्रिकल इञ्जिनियरिङ्ग  चौथो बर्ष

हाम्रो देश नेपाल भौगोलिक हिसाबले हिमाल, पहाड, र तराइका रुपमा विभक्त छ । हिमालय श्रीङ्गखलामा बिश्वोको सर्बचो शिखर सगरमाथा ८८४८ मिटर देखि तराइमा समुन्द्र सतहबाट सबै भन्दा नजिकको गल्छी ६० मिटरको कचनाकलन सम्मको भौगोलिक विषमता र बिभितता पाइञ्छ ।  नेपालको भू-बनावट उत्तरतिरबाट अग्लो हिम शिखर हुँदै दक्षिण तिर क्रमस समथर तराइका रुपमा फैलिएको छ । जसले गर्दा उत्तरका  अग्ला हिम शिखरबाट अटूट रुपमा बग्ने हिम नदीहरु तराइका समथर भू -भाग  सम्म पुग्न उच्चा  बिद्युत धार सहित बग्ने गर्दछन । नेपालको भौगोलिक स्वरुपले बरदानको रुपमा पाएको जल बिध्युत उत्पादनको अपार सम्भाव्यता हाम्रै आँखा अगाडी त्यसै खेर गइ रहेको छ।
त्यसै बगी रहेको छ । हामीहरु बिकासको कुरा गर्छौं । देश बनाउने कुरा गर्छौं । जनतालाई उज्यालो  फैल्याउने  सपना  बाँड्छौँ । दुर्भाग्य  ब्यबहारमा देशको कायापलट गर्न सक्ने माहापरियोजनाको पुनर्जीवनमा  आफ्ना पूर्व कर्तुतहरुलाई  बिर्सेर पुन बखेडा सुरु गर्छौं । संसद्को कार्यबाही त्यो पनि महिनौं सम्म स्थगन गरेर । त्यसका पछाडिको दुरासय पूर्ण  पुर्बाग्रही राजनीतिले देशको सुन्दर भबिष्यलाई आघात पुर्याएको छ । देशका प्रतिको घोर बेइमानीको स्वाद राजनीतिक पार्टीहरुले भोग्ने नै छन् जनताको अदालतमा ।
नेपाल १,४७, १८१ वर्ग किमि क्षत्रफलमा फैलिएको सानो र गरीब राष्ट्र हो  जहाँ सबा दुई करोढ मानिसहरु बसोबास गर्दछन । यसका विशालकाय दुई छिमेकीहरु उत्तर तिर चीन र अन्य सबै तिर भारत रहेको छ । बिश्वोको कुल जनसंख्याको ठूलो अनुपात यी दुई रास्ट्रहरुले ओगटेका छन् ।  दुई अर्ब भन्दा बढीको छिमेकी  चापले नेपाल साञ्चैको " दुई ढुंगाको बीच को तरुल " भएको छ । धेरै जनसंख्याको लागि खपत हुने ठूलो उर्जाको अनुपात निश्चित रुपमा  दिनानुदिन  बढ्दो हुन्छ । यस हिसाबले नेपालको बिद्युत उर्जा छिमेकीमा संधैं तीब्र मागको बिषय हुने  गुढ रहस्य लाई हामीले चिन्नु बुज्नु पर्ने बेला आएको छ । बिषेशत छिमेकी राष्ट्र भारतको बिद्युत प्रसारण हाम्रो देशको सीमाना ओरि  परि गुणस्तरीय र भरपर्दो नभएको यथार्थ ले  हाम्रो अपार जल बिद्युत को सम्भाव्य बजार फराकिलो देखिन्छ ।  विश्लेषक हरुको सर्वेक्षण अनुसार नेपालका सम्पूर्ण नदि नालाहरु बाट ८३,००० मेगावाट जल बिद्युत उत्पादन हुने बताइए पनि ४४, ००० मेगावाट मात्र इकोनमिकल्लि फिसिबल देखिन्छ । बिद्युत उत्पादन  क्षमताको यो ठूलो सम्भाव्य अनुपात देश बिकासको एउतै मात्र संजीवनी हो । यो सत्यलाई  हामीले बेलैमा  चिन्न सकेनौं ।
जल बिधुत क्षमताको  अपार राशी भएको राष्ट्र नेपाल अझै लोड सेडिंगको मारमा अन्धकारमै रुमलिनु निश्चित रुपमा दुखद बिषय हो । कस्तुरी मृगले आफु भित्रको मन मोहक सुगन्ध लाई नचिनेर बन बनै कुदे झैं  हामीहरु कुदी रहेऊँ लहै लहै मा । हामीले अध्याँरो सहि रह्येउ । तीर्खा खपी रह्ययूं । अब धेरै भै सक्यो यो कुदाइ यो प्रतीक्षा देशमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना भएको पनि दश बर्ष नाघी सक्यो देशको मुटु राजधानी काठमाण्डौ महानगरिमा समेत समुचित खाने पनि र नियमित बिजुली नभएर कैले कहीं अध्यारिनु पर्ने यथार्थका सामु  देशका  अन्य शहर र ग्रामिण जन जीवनको अप्ठेरो चित्र आफैं बताउछन हालत के होला भनेर ।
भर्खरै  आसाका किरणहरु देखिन थालेका छन्  अध्यारो बस्तिहरुमा उज्यालो होलाकी भनेर तीर्खायेकाहरु मेलाम्ची जप्दै छन्  महँगो  होम डेलिभरी वक्वा  वाटर पिएर । ४०० मेगावाट जल बिधुत क्षमताको अरुण तेश्रो अमेरिकी कम्पनि लाई निर्माण कार्य सुम्पने र मेलम्ची को कार्य थाल्ने सरकारको रचनात्मक थालनीबाट आत्तिएर आफ्नो निहित राजनीतिक स्वार्थ र पूर्वाग्रह कै लागि संसद्को कार्य बाहि महिनौं सम्म  स्थगन गरेको समाचार इन्टरनेट बाट बुज्दा परदेशी भूमिमा देश दुख्दो रहे छ चसक्क । ठुल्दाई ले बनाउदै गरेको घर सान्दाइले भत्काउने बिचार बाँदरे प्रबृत्ति को लोक कथामा पुनाराब्र्त्ति भए झैं ।
बिदेशी लगानी कर्ता र दात्रि रास्ट्र हरुको ऋण तथा प्राबिधिक सहयोगमा निर्माण कार्य सम्पन्न गरिनु पर्ने परियोजना हरुमा उनीहरुले लगानी गरेको प्रतिफल प्राप्त गर्न त्यसको सम्भाव्यता ऋण असुलीको समुचित तौर तरिका हरु बुज्ने गर्छन नै । कसैले लगानी गर्दा अथवा कसैलाई ऋण दिंदा आफ्नु साहु नै डुब्ने गरि कसैले गर्दैन । हामीले माग्नु परेको छ  आफु संग नभएर गुहार्नु परेको छ बिदेशी लगानी कर्ता संग । माग्नेको भन्दा दिनेको  स्वर सर्त  र हात माथि हुन्छ नै आफ्नो आबस्यकता भन्दा । यसको अर्थ यो पनि होइन रास्ट्र धरौटि मै राखिनु पर्छ । रास्ट्रीय स्वाभिमान, बृहत जनताको भलाई देश बिकाशको महा अभियान लाई अघि बढाउनका लागि दात्रि रास्ट्र हरु र बिदेशी लगानी कर्ता हरुको केहि सर्त हरु लाई समेत स्वीकार्ने पर्ने हुन्छ । महंगी बढ्दो छ संसारमै तेलको भाउ प्रविधिको भाउ दिन दिने बढछन् डलरको अनुपातमा ।  जुन हाम्रो कन्ट्रोल भन्दा बाहिरका कुरा हुन् । बिजुली उत्पादनमा प्रयोग हुने हाइड्रो प्रबिधि अत्यन्तै महँगो प्रबिधि हो संसारमा । त्यसैले महँगो प्रबिधिजन्य  बिजुलीको मूल्य सँधै एउटै  डर भाउमा सरकारले चाहेर पनि उपलब्ध गर्न सक्दो रहेनछ । समय सापेक्ष हुने बिजुली महसुलको ब्रिद्दि सम्भाव्यता कै कुरा लाई लिएर कारक तत्वो मानेर देशकै महत्वाकांक्षी मालती मिलियन डलरको माहा परियोजना का बिरुद्ध मै  संसद्को नियमित कार्यबाही अबरुद्ध पार्नु शोभायमान होइन । माननीय सांसदहरुले देश बिकासको स्वरहरुमा स्वर मिलाउनु पर्छ सबैले एकै साथ् । भलाई त्यसमा भएका कमि कमजोरी हरु बिजुलीको क्षत्रमा भए हुने गरेका चुहावाट र अन्य खाले लिकेज हरुलाई समेत कडा निगरानी गर्दै बिजुकिको मूल्य ब्र्द्धि मा थोरै न्यूनता ल्याउने बैकल्पिक सोच र उपाए हरु सहित प्रस्तुत नभएर विकास निर्माण को ठूलो परियोजना लाई  पुन धपाउने प्रयास देश र जनता प्रति कै घोर बेइमानी हो । जसले भविष्यको अन्य खाले संभाव्य दर्जनौं  परियोजना हरुमा उत्सुक लगनी कर्ता हरुलाई तर्स्याउने छ  र देश बिकासको एउटा स्वप्नील सम्भावना बाट बिमुख बन्ने छ ।

 यो आर्टिकल सन् २००२ मा फिलिपिन्समा अध्ययन रत रहंदा लेखिएको हो ।



Saturday, June 30, 2018

प्रजातन्त्रको लागि नेतृत्व

 रामहरि पौड्याल


        प्रजातन्त्रको शाब्दिक अर्थ जनताद्धारा चलाईने शासन व्यवस्था भन्ने बुझिन्छ । राजनैतिक अर्थमा प्रजातन्त्र त्यस्तो शासन व्यवस्था हो जसमा जनमत प्रतिविम्बित भएको हुन्छ । जहाँ जनताको प्रत्यक्ष सम्बन्ध रहेको हुन्छ । जनताहरु आफ्ना हकहित र अधिकारका सम्बन्धमा अत्यन्त सजग हुन्छन् । वाक स्वतन्त्रता, प्रकाशन स्वतन्त्रता, मानव अधिकार (ज्गmबल च्ष्नजतक) जस्ता कुराहरु प्रजातन्त्रका गहना मानिन्छन । यसको अर्थ छाडापन र मुखमा जे पायो त्यहि बोल्नु अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता होईन । हरेक कुराका आ–आफ्नै सीमा र गरिमा हुन्छन । त्यसैको परिधि भित्र रहेर जस कसैको पनि स्वच्छ सैद्धान्तिक आलोचना समालोचना, चित्त नबुझेका बिषयहरुमा यस्तो हुनुपर्छ भन्ने किसिमको सुझाव राख्न, अनुशासन र मर्यादालाई शिरोधार्ध गरेर बोल्नु लेख्नु नै प्रजातान्त्रिक चरित्र हो न की छाडापन र अश्लिल गाली  गलौज ।

          प्रजातन्त्रका सम्बन्धमा विभिन्न व्यक्तिहरुले आ–आफ्नो धारणा अभिव्यक्तिहरु पोखेका पाउँदछौं । प्रजातन्त्रलाई अमेरिकामा सोह्रै राष्ट्रपति दाउरेका छोरा गरिब गुरुवाका प्रतिक अब्राहम लिङ्कन आफु यसरी प्रष्टयाउछन् ।

  “प्रजातन्त्र भनेको जनताका लागि जनताद्धारा निर्वाचित जनताको सरकार हो ।”

   “म प्रजातन्त्रमा विश्वास राख्दछु किनभने यसले प्रत्येक मानव मात्रको उर्जालाई उत्सर्जन     गर्दछ ।”   –उड्रो विल्सन

“प्रजातन्त्रमा संगठन र नियन्त्रण हुनुपर्दछ तर यसलाई जीवित राख्ने श्वासनली भने व्यक्तिगत स्वतन्त्रता हो ।” – चाल्स इभान्स

“प्रजातन्त्रका यावत खराबी थप प्रजातन्त्र दिएर निमिट्यान्न पार्न सकिन्छ ।”– अल्फ्रेड इ. स्मिथ

        “प्रजातन्त्र भनेको म तिमी जति कै असल छु भन्ने होइन तिमी पनि म जति कै असल छौ भन्ने धारणाको विकास हो ।”                   – थियोडोर पार्कर

प्रजातन्त्रको मलजलमा राष्ट्रियता हुर्कन्छ । प्रजातन्त्र र राष्ट्रियता अन्योन्याश्रित आर्थिक विकास जो आधुनिकिकरण मुख्य प्रमाण र कारण दुवै हो पनि राष्ट्रियता र प्रजातन्त्रमा गाभिन पुगेको छ ।

                                                                                – वी.पी. कोईराला

        यसरी विभिन्न व्यक्तिहरुले प्रजातन्त्रको परिभाषा आ–आफ्नै किसिमले गरेका छन । आज प्रत्येक मानव कंठको एउटा प्रिय शब्द बनेको छ प्रजातन्त्र । के बालक, के युवा, के पौढ, बृद्ध सबै यसका लागि मरिमेटेका छन । प्रजातन्त्रमा के त्यस्तो जादु छ जसले यी तमाम मानिसहरुलाई यसरी आर्कषण गरि रहेको छ ? यहि प्रजातन्त्रका लागि कैयौं प्रजातन्त्रपे्रमीहरु तानाशाहीका बलिबेदीमा होमिएका दारुण कथाहरु स्वतन्त्रताको माग गर्ने स्वतन्त्रता प्रेमीहरु जेलका चार दिवारी भित्र बन्दि बनाइएका सत्यताहरु हाम्रा सामू देखिन थाल्दछन् ।

        प्रजातन्त्रको विकास क्रम र यसको नेतृत्वको पुख्यौली इतिहास पट्टि दृष्टि दिने हो भने हामी इतिहास लेखिन थाले भन्दा पनि अधिको समयमा पुग्नु पर्ने हुन्छ । प्रजातान्त्रिक समाजवादी विचारधाराको शुरुवात धेरै बर्ष अघि शुरु भएको पाईन्छ । परन्तु प्राग एतिहासिक समयमा नै प्रजातान्त्रिक विचारधाराको सफल विजारोपण भएको प्रमाण हामी विभिन्न धार्मिक दृष्टान्तहरुबाट पाउँदछौं । शिव, कृष्ण, राम, इशामशीह मुहम्मद, बुद्ध आदि समाजवादी चरित्र मानिन्छन । शिवभन्दा ठुलो समतावादीको हुनसक्छ जसको न कुनै घर थियो न त आफ्नो भन्ने केही थियो । उनी बाघको छाला ओडेर खरानी घसेर हिड्थे । कृष्ण अन्याय र अत्याचारको समुल नष्ट गर्दथे । क्राईष्ट भन्थे –“बरु सियाको नाथ्रीबाट उँट छिलो तर स्वर्गको ढोकाबाट शोषक छिने पाउने छैन ।” यस किसिमको प्रजातान्त्रिक नेतृत्व आज पनि प्रजातन्त्रका लागि त्यो नेतृत्व सदा अनुकरणीय बनी रहनेछ ।

        सृष्टिको सबैभन्दा चतुर प्राणी मानव जाति प्रारम्भ देखि नै आफ्ना आवश्यकताहरु आफ्ना हक अधिकारहरु पट्टि सदा सजग हुदै आएको पाउँदछौं । पाषणकालिन क्षितिजलाई पार गरेर जब मानिस क्रमशः खेतीपाती र घरजमको युगतिर बढ्न थाल्यो त्यसरी नै उ क्रमशः उद्योगको विकास र निर्माणको युगमा आईपुग्छ । उद्योयपतिहरुले जब आफ्नो कामदारहरुलाई बढी शोषण गर्न थाले तब मजदुरहरु आफ्ना अधिकारका बारेमा सर्तक हुन थाले । उनीहरु विस्तारै उद्योगपतिहरुको शोषणबाट बच्न संगठित हुन थाले । फलतः विकसित राष्ट्रहरुमा औद्योगिक क्रान्तिहरु विश्वमा शुरु भएको पाईन्छ । यिनै क्रान्तिहरुमा कार्लमाक्सको दृष्टि परेर उनले विश्वमा एउटा दर्शन छाडेर गए । एउटा साम्यवादी दर्शन कम्युनिष्ट घोषणा पत्र सन् १८४८ मा जसले दुनियामा तहल्का मच्याईदियो ।

        “सर्वहारा वर्गले आफु बाँधिएको सिक्री बाहेक गुमाउनु केही छैन तर जीत्नका लागि उसको सामु सारा संसार छ ।”

        कुनै पनि क्रान्तिमा नेतृत्व असल हुनुपर्छ । अन्यथा क्रान्तिको बाटोले नराम्रो मोड लिन सक्छ । सहि नेतृत्वको कमिमा कुनै पनि सिद्धान्त र व्यवस्थाले धाराशाही हुनुपर्छ, कलंकित बन्नुपर्छ । जब नेताहरले बाटो बिराउछन तब क्रान्तिले नराम्रो मोड लिन्छ । जन हितको हत्या हुन्छ ।विश्वका यस्ता उदाहरणहरु हामी फ्रान्सको राज्यक्रान्ति, बेलायतको क्रान्तिलाई लिन सक्छौं । फ्रान्सको क्रान्तिले सुव्यवस्था ल्याउन चाहेर पनि नेतृत्वको कमिले नेपोलियन तानाशाहा बने । बेलायतको औद्योगिक क्रान्तिले शोषण रोक्न सकेन झन बढ्यो । मालिक मजदुर बिच द्धन्द्धको पर्खाल सिर्जना भयो । यसैलाई दृष्टिगत गरी रोवर्ट ओवेन भन्ने व्यक्ति कसिए र उनले टे«ड युनियन र उपभोक्ता सरकारी दोकान स्थापना गरे । आफ्नो सहि नेतृत्वले उनि आज पनि मजदुर संगठन र सहकारी आन्दोलनका जन्मदाता मानिन्छन ।

        केही दशक अघिबाट रुषी र अमेरिकी धुरीबाट आ–आफ्नै किसिमका प्रजातान्त्रिक विचारधाराको प्रचार प्रसार हुन थाल्यो । यसरी विश्वका दुई शक्ति सम्पन्न राष्ट्रहरु अमेरिकी र रुषी चंगुलमा परे । यी दुई धु्रवहरु क्रमशः साम्यवादी र पुजीवादी खेमामा विभाजित भए । रुष र अमेरिका आफ्ना सिद्धान्तको प्रचार प्रसारको लागि ठुलो धनराशी खर्च गर्न थाले । यी दुई ठुला राष्ट्रहरुको मत मतान्तरले कति साना र कमजोर राष्ट्रहरु दविन पुगे, पराधिनता स्वीकार्न पुगे । “साढेको जुधाई बाच्छाको मिचाई” भन्ने उखान चरितार्थ भयो ।

        रुषी धुरिबाट आर्थिक समानताको चर्को नारा आयो, माक्र्सको सिद्धान्त पुष्टि गर्दै रुषी खेमाका राष्ट्रहरुले युद्ध छेडे । प्रजातन्त्र र वैयक्तिक स्वतन्त्रतालाई उनिहरुले बिर्से । प्रजातन्त्रलाई आर्थिक समानताको बाधक तत्व ठह¥याए । अर्को तिर अमेरिकी धुरीबाट प्रजातन्त्रको मनमोहकतामा आर्थिक समानतालाई पन्छायर राजनैतिक स्वतन्त्रता र वैयक्तिक स्वतन्त्रतालाई बढवा दिए । यसरी यी दुई राष्ट्रहरुले केही दशक आ–आफ्नै पारामा विश्व राजनितिलाई घुमाए ।

        सन् १९८० को दशकमा आएर विश्व राजनितिले यसको नेतृत्वले कोल्टे फे¥यो । आ–आफ्नो प्रजातन्त्रको पुरानो लिकलाई फेर्न यी दुई धु्रवहरु केहि हदसम्म भएपनि बाध्य हुनुप¥यो । आज प्रजातन्त्र र आर्थिक समानताको बिचमा छाएर रहेको मतान्तर ज्यादै क्षीण भएको छ । प्रजातन्त्र बिना आर्थिक समानतालाई दिगो बनाउन खोज्नु दुवै आत्मसन्तुष्टिको काल्पनिक विलास सावित भएका छन । आज आएर अमेरिकाले आर्थिक समानताको लागि बाध्य भएर कदम चाल्नु परेको छ । भने साम्यवादी रुषमा मिखाईल गोमोचोमले ग्लास्नोस्त र पेरेस्त्रोइका पुन निर्माण र खुकुलोपन भनेर बोल्न विवस हुनु     परेको छ ।

        पुर्वी युरोपमा प्रजातन्त्रको लहर फैलिएको छ । बर्षौदेखि मानिसलाई बन्दी बनाउने बर्लिनको पर्खाल आज गल्र्याम्म ढलेको छ । साम्यवादी चंगुल र रुषी प्रभावका देशहरु हंगेरी, रुमानिया, मंगोलिया, चेकोल्साभकिया, पुर्वी जर्मनी जस्ता कैयौं देशहरुले धेरै बर्षपछि ठुलो बलिदान पछि प्रजातन्त्रको शितल बिहानी पाएका छन । एउटा सहि नेतृत्व पट्टि उन्मुख भएका छन । अधिनायकवादी चंगुलबाट मुक्ति पाएका छन । चीनमा अस्ति भर्खर प्रजातन्त्र र स्ततन्त्रताको माग गर्ने लाखौं जनसमुदायमाथि तियानमेन स्क्वायर चोकमा भएको वर्वरताले साम्यवादी आर्दशतालाई त्यसको नेतृत्वलाई छर्लङ्ग्याएको छ । जनताहरु प्रति तिरस्कारको बिशाल खाडल सिर्जना गराएको छ । कतै यहि खाडलबाटै विश्वबाट साम्यवादको समूह नष्ट हुने त होईन ? स्वतन्त्रता र प्रजातन्त्रको माग गर्ने विद्यार्थीमाथि गोली र बुटले नपुगेर ट्याङ्कले पेलिएको दारुण कथाको श्रवण मात्रले पनि विश्वका कुन चाहि प्रजातन्त्र प्रेमीहरुको आँखा नरसाउँला ?

        विश्व आज साम्यवाद र पुजीबादको थोत्रो आडम्बरलाई त्यागेर तेश्रोवाद पट्टि त्यसको नेतृत्व पट्टि आर्कषित भएका छन । त्यो हो प्रजातान्त्रिक समाजवाद । प्रजातन्त्रका लागि नेतृत्व एउटा अपरिहार्य विषयबस्तु हो । यसका लागि नेतृत्व खराब भयो भने त्यसले तानाशाहालाई जन्माउछ । देशलाई खत्तम मात्र होईन राष्ट्रियतालाई पार्न सक्छ । प्रजातन्त्रको नाममा बम्हलुट गरेर दुनियालाई खत्तम गर्न सक्ने कटु सत्य विश्व इतिहासले देखाएको छ । इरानका शाह, पाकिस्तानका जियाउल हक, रुमानियाका कम्युनिष्ट तानाशाह चाउचेस्को देखि लिएर फिलिपिन्सका मार्कोस सम्मका अप्रीय दृष्टान्तहरु हामीले सुनेका छौं ।            

        दुनियामा प्रजातन्त्रका लागि सृष्टिको उषाकालदेखि आज बिसौ शताब्दीको उत्तरार्धसम्म धेरै क्रान्तिहरु भईसकेका छन । धेरै मानिसहरुले नेतृत्व लिई सकेका छन तर नेतृत्वको नाममा जसले आफुलाई तानाशाहमा परिणत गरे, नरसंहारमा जोड दिए । तिनीहरु ढिलो चाडो इतिहासबाट कलंकित भएर गिरेका पाईन्छन । संसारमा त्यस्ता नेतृत्व पनि देखिए जसले आफुलाई देश र जनताको सेवामा, प्रजातन्त्र र स्वतन्त्रता लागि सर्मपित गरे ती अध्यावधी इतिहासमा आदरणीय पात्र बन्न सफल भएका  छन । प्रजातन्त्रमा एउटा नेतृत्व श्वासत सत्य हो । यहि सत्यतामा नै आज विश्व मुस्कुराई रहेको छ तसर्थ प्रजातन्त्रको नेतृत्व सहि व्यक्ति र पार्टीले गर्नुपर्छ । खराब र द्धैद चरित्र भएका व्यक्तिहरुको हातमा प्रजातन्त्रको नेतृत्व जाने हो भने क्षण भरमा सुन्दर संसार एउटा डरलाग्दो नरकमा मिल्कन सक्छ भताभुङ्ग र लथालिङ्ग हुन सक्छ ।

        हाम्रो देश नेपालमा प्रजातान्त्रिक आन्दोलन र त्यसको नेतृत्वको प्रारम्भ वि.संं १९०३ मा जङ्गबहादुर राणाले राज्यको सम्पूर्ण अधिकार राजाबाट हत्याएर आफुमा निहित गरेदेखि शुरु हुन्छ । जसलाई नेपालको इतिहासको “कालरात्री” भनेर बुझिन्छ । नेपालको प्रजातान्त्रिक नेतृत्व र आन्दोलनले चोरी घातप्रति घात सहनु परेको छ । १०४ बर्षसम्म जडिएर रहेको राणाशाहीलाई जरैबाट उखेलेर फाल्ने र जनतालाई मुक्ति दिलाउने प्रजातान्त्रिक आन्दोलन २००७ सालको सफल नेतृत्व नेपाली काँग्रेसले गरेको थियो । जसको सफल कमाण्डर वी.पी.कोईराला हुनुहुन्थ्यो । सहि नेतृत्वले गर्दा जनताहरुले प्रजातन्त्रको शितल छहारी पाए । यहि नेतृत्व २००७ साल र २०१७ सालको एक दशकमा प्रति क्रान्तिकारिहरुको षडयन्त्रबाट बच्दै २०१५ सालमा सम्पन्न आमचुनावमा आफुलाई एउटा शसक्त प्रजातान्त्रिक सफल नेतृत्वको रुपमा खडा गराउन सफल भयो । स्वर्गिय बी.पी. कोईराला नेपालको प्रथम प्रधानमन्त्री चुनिनु भयो । विधिको विडम्बना प्रजातन्त्रको धिपधिपे दीप शिखालाई १२ महिना पनि बित्दा नबित्दै तानाशाही दृष्टिले राखेन । फलतः प्रजातन्त्रको नव शिशु माथि बल जफत घाटी निमोठ्ने काम तानाशाह राजा महेन्द्रले गरे । यसरी सैन्य बलका भरमा अकारण प्रजातन्त्रको हत्या गरियो । जुन अधिकारहरु खोसिए । पार्टी माथि प्रतिबनध लागाईयो । नेताहरुलाई जेलबन्द गरियो ।

        जसरी पूर्वी युरोपका जनताहरुले मान्छेलाई कैद बनाउने बर्लिन पर्खाललाई धवस्त पारे ठिक त्यसैको केहि महिना बित्दा नबित्दै नेपाली जनताहरुले त्यसैबाट प्रभावित भएर नेपाली काँग्रेसको (गणेशमान सिंहको घरमा) सम्पन्न भेलाले जनआन्दोलनको तिथी तोक्यो । विश्वका दुई विपरित धु्रव मानिने साम्यवादी र प्रजातान्त्रिक शक्तिहरु कार्यगत एकतामा उभिए । यो नै नेपालको जनआन्दोलन मात्र नभएर विश्वमा अनुकरणिय दृष्टान्त सावित भयो । गणेशमान सिंहलाई कमाण्डर बनाएर शुरु गरिएको जनआन्दोलनको ५० दिन पनि बित्दा नबित्दै पंचायती निरङकुशता जीर्ण पर्खाललाई नेपाली जनताहरुले ढलाई छाडे । “२०४६ साल चैत्र २७ गते” यसरी कैयौं शहिदहरुको उत्र्सगपछि हजारौ योद्धाहरुको विरतापछि नेपाली धर्ति र आकाशमा प्रजातन्त्र आएको छ । यसका पछाडी बलियो नेतृत्व थियो । जसले रैसिबाट दुनियालाई नागरिक बनाएको छ । सम्मानपूर्ण जीवन यापन गर्ने सु–अवसर प्रदान गरेको छ । आजको विश्वमा यो अनुपम नेतृत्व सदा अनुकरणीय बन्नेछ । विश्व राजनितिमा प्रजातन्त्र र स्वतन्त्रता कोस एकता कार्यक्रम सफल नभएको वर्तमान विश्व परिवेशलाई नेपालले समयमै बुझ्नुपर्छ । नत्र देश अधिनायकवादी शासनको लौह शिक्रिमा बाधिन सक्छ । यसका लागि प्रत्येकले सहि नेतृत्वको चयन गर्नुपर्ने  गम्भिर दायित्व आजको वर्तमान नेपालमा देखिएको छ । प्रजातन्त्र भनेको कसैलाई कुर्सी दिलाउन होईन । जनतालाई वास्तविक अधिकार दिलाउन जनतालाई विकास कार्यमा स्वफुर्तः गराउन, कसैको दबाब बिना समर्पित हुन, आफ्नो ब्रम्हले सहि देखेको प्रजातान्त्रिक नेतृत्च्वलाई अंगाल्न प्रजातन्त्रले अभिप्रेरित गर्दछ । यसो भन्दैमा कसैले गर्न नसक्ने कुराहरु गरेर झुठा प्रलापहरु फैलाएर जनताहरुलाई दिग्भ्रमित पारेर नेतृत्व लिने होड चाल्न पाईदैन । आकासमा रोटी फलाउने जस्ता गैर जिम्मेवारीपूर्ण कुरा गर्नेहरुलाई जनताले झुक्याईदिने छन । प्रजातन्त्रको लागि नेतृत्व लिन आज विभिन्न पार्टीहरु विभिन्न छदम नाममा जनतालाई झुक्याउदै छन । यसबाट बचेर सहि प्रजातान्त्रिक नेतृत्वमा नेपालीहरु जुट्नु परेको छ । प्रजातन्त्रको नव कोपिलालाई फुलाउनु फलाउनु छ ।

        यसरी संसारका हरेक क्षेत्रमा विभिन्न व्यक्ति र पार्टीले प्रजातन्त्रको नेतृत्व लिएका छन । प्रजातन्त्रको नेतृत्व सहि व्यक्ति र पार्टीलेगरेको खण्डमा प्रजातन्त्र दिगो बन्छ । यसैमा राष्ट्रको सुन्दर भविष्य र जनताहरुको मुस्कान बर्सिएको हुन्छ । प्रजातन्त्रको नेतृत्वको कुरा गर्दा भारतमा अंग्रेजहरुको कब्जाबाट मुक्ति दिलाई जनताहरुलाई प्रजातन्त्रको विहानी दिलाउने, लोटा र एउटा लट्ठीको भरमा अंग्रेजलाई धपाउने शान्तिका पुजारी, अंहिसाका प्रतिमुर्ति महात्मा गान्धी (बाप्पु) को नेतृत्व सदा अनुकरणीय छ । यसरी विश्वमा महात्मा गान्धी, केनेडी देखि लिएर नेपालका वि.पी. कोईराला, कृष्ण प्रसाद भट्टराई, गणेशमान सिंह, पुष्पलाल प्रधान, मनमोहन अधिकारी, गिरिजा प्रसाद कोईराला सम्मका प्रजातान्त्रिक नेतृत्व प्राग ऐतिहासिक समयदेखि लिएर वर्तमान समयसम्म त्यत्तिकै महत्वपूर्ण छ । यसको सहि छनौटमा मानव समुदायको सुःख, सम्बृद्धि लुकेको छ । यसैमा सबैको भलाई छ । सबैले प्रजातन्त्रको सुखभोग गर्न पाउन कोही प्रजातान्त्रिक हक हितबाट बञ्चित हुन नपरोस् । प्रजातन्त्रको लागि नेतृत्व सहि व्यक्ति र पार्टीले गरोस् । खराब र द्धैध चरित्रका नेतृत्वहरु जहिले पनि विमुख हुन । यो नै आजको आवश्यकता हो ।



प्रस्तुत निबन्ध पोखरा जेसिसद्धारा आयोजित

“जेसिस सप्ताह १९९०”को उपलक्ष्यमा भएको अन्तर क्याम्पस निबन्ध प्रतियोगितामा पश्चिमाञ्चल ईन्जिनियरिङ क्याम्पस पोखराको तर्फबाट सहभागी भई द्धितिय स्थान प्राप्त”

Sunday, January 28, 2018

नेपालमा आधुनिक उर्जाको इतिहास
रामहरि पौड्याल

भरतपुर महानगरपालिका, चितवन
Details of the manufacturer on equipment ‘The English Electric CO. LTD. London’नेपालमा हाइड्रो पावरबाट बिजुली निकालेको इतिहासले एकसय छ बर्ष नाघेको छ | जतिबेला यसप्रकारको बिजुली साउथ एसिया र चाइनासम्म बलिसकेको थिएन |यो प्रोजेक्ट पुरै एशियामा दोश्रो मानिन्थ्यो| सन् १९११मा बेलायती सरकारको आर्थिक र प्राबिधिक सहयोगमा ५०० किलोवाटको चन्द्रज्योति हाइड्रो इलेक्ट्रिक पावरस्टेसनको नाममा उक्त जलाबिध्युत आयोजना सम्पन्न भएको थियो |  यो कार्यकालागि बेलायती सरकारले तात्कालीक०.७१३मिलियन नेपालीरुपैया अनुदान प्रदानगरेको थियो |  यसको समुद्घाटन २२मे१९११ सोमबारका दिन तात्कालीक राजा पृथिबी बीरबिक्रम शाहादेबले टुंडिखेलमा सांझ ६:३०मा बिजुलिको बत्तिको स्विच अन गरेर भएको थियो  | मान्छे हरु त्यो अद्भुत बिजुलिको चम्किलो बत्ति देखेर धेरै दिनसम्म गफिएकाथिए | त्यो गौरबशाली ऐतिहासिक क्षण नेपालको आधुनिक उर्जाको सुरुवातको कोशे ढुंगा थियो | यतिखेर हामी बेलायत र नेपालको दौत्त्यसम्बन्ध स्थापनाको २००औंबर्षगांठ बेलायतको मुटु मानिने लण्डनको केञ्जिङ्ग्टन प्यालेस अबस्थित नेपाली राजदुताबाशमा विभिन्न कार्यक्रमा सहित एकहप्तासम्म धुमधामसंग मनाई रहंदा मलाई इतिहासको त्यो फ्ल्यासब्याकको सम्झना आइरहेकोछ | नेपालको विकास र प्रगातिकालागि एक शताब्दी भन्दा पनि अगाडी बेलायतले शुरुगरेको यो एउटा नमुना प्रयोग थियो | तात्कालिक राणाहरुको दरवार मानिने सिंहदरवार सम्म त्यो बिजुली Pharping_Reservoir2पुर्याईएको थियो | बिध्युत विभागले यसको नाम राणा प्रधानमन्त्रि चन्द्रशम्शेरबाट भएको देख्न सकेन होला र त यो ऐतिहासिक विरासतलाई मात्र फर्पिङ्ग हाइड्रोपावर स्टेसन भनेर परिबर्तन गर्यो | संसारकाहरेकठाँउमापरिबर्तनपछिपुरानादरवार,पुराना शाशकहरु नयाँ क्रान्तिकारीहरुको निशाना बन्ने गर्छन | तिनका शालिकहरु ढलाइञ्छन | तिनका इतिहासलाई नामेट पार्ने कुचेष्टा गरिञ्छ | समयले तिनका क्रान्तिकारी आवेगको मुल्यांकन कालान्तरमा गर्दछ| | यद्यपि राजनैतिक विश्लेषण यो आलेखको अभिस्ट होइन | प्रसंगमा जोडिएको एउटा सानु भाबुकतामात्र |यो पावर स्टेसन काठमाण्डौबाट १२ किमि दक्षिणमा पर्दछ |नजिकैका सातमुले र शेषनारायणका खोलाका पानीलाई प्रयोगगरि बिध्युत निकालिएको हो | २५०किलोवाटका दुइवटा टर्वाइनहरुबाट ५०0किलोवाट बिजुली निकालिएको हो|यो https://i0.wp.com/www.nepalenergyforum.com/wp-content/uploads/2014/08/Pharping_Powerhouse.jpgप्रोजेक्टमा चारबर्ष ९५०,०००मान्छेले कामगरेका थिए | यो प्रोजेक्टलाई जनरल पद्मशम्शेर जबराले सुपर भिजनर मोनिटरिङ्ग गरेका थिएभने अर्का जनरल मोहनशमशेर र केशब शमशेरले आबस्यक उपकरणको ढुवानी व्यववस्था , लेप्टेनेण्ट देबी बहादुरर सुबेदार हर्ष बहादुरले ओभर हेड ट्रान्समिसन लाइनको निर्माण कार्यगरेका थिए |  इन्जिनियरहरु कर्नेल किशोर नरशिङ्ग राना र कर्नेल कुमार नर्सिङ्ग रानाले प्रोजेक्टको आयोजनाडिजायिनरनिर्माणकोकार्यगरेकाथिए |  इलेक्ट्रिकलइन्जिनियरबरनाउपुवानतेलेयोहाइड्रोपावरस्टेसनकोनिर्माणगरेका थिए |जेनेरल इलेक्ट्रिकलका बेलायती प्रतिनिधि मिस्टर लिंजले उक्त हाइड्रोपावरको जडान र सुसंचालन गरेका थिए | इतिहासको एउटा रोमान्चक धरोहर बनेको देशको यो एउटा गर्बगर्न लाएक सुरुवाती प्रोजेक्ट ऐले संचालनमा छैन | यसलाई उर्जाको बिकाशक्रमको ठुलो बिरासत ठानेर म्युजियममा परिवर्तन गरिएको छ |   | त्यतिमात्र नभएर यो ठाउँलाई उर्जाको अनुसन्धान र विज्ञानको प्रयोशालाका रुपमा नमुना पावर स्टेसनकारुपमा उब्याइयेको छ | जलस्रोत मात्रन भएर , सोलार , बायु , बायोमास लगाएतका नविकरनीय उर्जाकै प्रयोगशालाकारुपमा एउटा सम्मानित उर्जाकै तीर्थस्थलका रुपमा सरकारले उभ्याएको छ | नेपालको इतिहासमा बिजुली बत्ति बलेको त्योजेठ९ गतेलाई राष्ट्रिय उर्जा07 Nepal Electric Authority Pharping Hydropower Station Nepal 100 years old electronic powerhouse in ASIAदिवसको रुपमा मनाउदै आएकोछ |
देशको यो उर्जाको सुरुवाती प्रबेगलाई नेपालले बिगत१०६ बर्षसम्म राम्रोसंग बढाउन हुर्काउन नसक्नुनै देशबिकाशको एउटाठुलोअबरोध बन्योभन्नु किमार्थ गल्ति हुने छैन | यत्रा बर्षमा खोइ हामीले कटाउन सकेको उत्पादनलाई १,०००मेघावाट ?हरेक पटक सरकार बदलिएसंगै देशकोउर्जासंकट समाधान गर्ने नाममा कतिवटा आयोग बने ?कतिपटक यो मुलुकलाई उर्जा संकटकाल घोषणा गरियो ?तिनले उर्जाको बिकासमा कस्तो भूमिका खेल्यो इतिहासले कुनैदिन मुल्यांकन गर्नेछ |देशबिकासको एउटा मेरुदण्ड उर्जा हो त्यो नैकम्जोर भएपछि कसरि बन्छ देशबिकासको ठुलो महल? भासण त हामीले धेरै सुनेउ दसबर्षमा १०हजार मेघावाट, बीस बर्षमा २०हजार मेघावाट , बिजुलीको छेलोखेलो , जलश्रोतको धनि देश बिजूलि बेचेर सम्पन्नताको सगरमाथा चढ्नु चडेउ | यतार्थ मा हामी अझै छिमेकीले दिएको भिक्ष्याटन रुपी लगभग ४०० मेगावाटको बिजुली बाँडेर लोडसेडिङ्ग समाप्त पारेको जस लिनलाई ढ्याङ्ग्रो पिटीरहेका छौँ |नेपालका एकजना नेताले आफु प्रधानमन्त्री हुँदा हावाबाट बिजुली निकाल्ने कुरा गरे| सबैले ओलीको बोलीलाई हाबामैImage may contain: 8 people, people standing उडाइ दिए | ग्यासको पाइपलाइन जोडेर घरघरमा पुर्याउने सपना सुनाए कसैले पत्त्याएनन |  तिनै नेताका एउटा उर्जामन्त्रि गोकर्ण बिस्टले आफु मन्त्रिहुँदा एउटा ठुलो उत्साहका साथ राम्रा कामको थालनी गरे | नेपाल बिध्युत प्राधिकरणको बाकि बक्ययूता नतिर्नेका विरुद्ध आफै लाइन काट्दै हिंडे | जनताकोआशा भरोसोका महानपात्र बने | राम्रो काम गर्ने ती मन्त्रिलाइ अर्कोपटक हटाइयो र राधा ज्ञवाली नामकी सजिलीपात्रलाई ओलीको छायाका रुपमा स्थापित गरियो | उनको कार्यक्षमता र उनले गरेका कामका बारेमा हामीसबैलाई थाहाछ | यो देश बनाउने हो भने नेताहरु भासण होइन हामीलाई गोकर्णबिस्ट , जनार्दन शर्मा गगन थापा र नविन्द्रराज जोशीहरु चाहिन्छन |
नेपालीले खोलेको बेलायतको सुके कम्पनिलाई हावाको काम गर्ने जिम्बेबारी दिने का मले ती सबै कार्यको एउटा पाटो छर्लंग पार्दैनर ? हामी पढेलेखेका मान्छेहरु बेलायत सम्म पनि नेताका गुलामी गर्न छाडदैनौं | आफ्ना नेताले जेभने पनिजेगरेImage may contain: 2 people, people standingपनि चुइक्क बोल्दैनौ र गल्ति रअब्जसजति अरुलाई पन्छाएर आफु महान दार्शनिक भएको नाटक गर्छौं |तिनै नेतालाई एअरपोर्ट देखि नै भिड जम्मा गरेर खादा र मालाले पुर्छौँ| कक्टेल डिनरले टन्न पारेर आफ्नो अभिस्ट पुरा गराउने प्रपनच मिलाउचौं| | खोइ हामीले सिकेको दसकौं बेलायत बसेर ?नेताहरुलाई विदेशको राम्रो कुरा देखाउँ बुजाउँ | अन्तरक्रिया गरौँ देशबन्ने बनाउने|पार्टीको पुङ्ग्न पुछरको दलालीले केहि गर्दैन | हामी बिदेसिनुपरेको यिनै नेताहरुको अकर्मंद्यताले हो | असक्क्ष्मताले हो | यिनलाई कृपया नबोकौं |हामी कछुवाका चालमा हिडेउ संसार रकेटझैं उड्यो | हामी हिजोको इतिहास हेरेर तेइ गतिमा बढ्नसकेनौं संसार धेरै माथि पुगिसक्यो उर्जाका सम्पूर्ण अवसरहरुलाई उनीहरुले प्रयोग गरे |

 नेपालमा आधुनिक उर्जाको विकास क्रम(१९११–१९८५)
प्लान्टको नाम
श्रोत
जडित क्षमता (किलोवाट)
कार्य पुरा भएको बर्ष
फर्पिङ्ग
जलश्रोत
५००
१९११
सुन्दरीजल
जलश्रोत
६००
१९३४
पनौती
जलश्रोत
२४००
१९६३
तिनाउ
जलश्रोत
१३००
१९६९
पोखरा
जलश्रोत
१०००
१९६९
त्रिशुली
जलश्रोत
२१००
१९६९
सुनकोशी
जलश्रोत
१०,०००
१९७०
गण्डक
जलश्रोत
१५,०००
१९७९
कुलेखानी–१
जलश्रोत
६०,०००
१९८२
सेती (पोखरा)
जलश्रोत
१,५००
१९८४
देभघाट
जलश्रोत
१४,८००
१९८४
कुलक्षमता

१४२,२००
१९८५
श्रोत: नेपाल बिध्युत प्राधिकरण

बिगतका कमि कमजोरीहरुबाट सिक्दै देश बिकासका लागि नबिकरनीय उर्जाका माध्यमले इनर्जी मिक्सको सत्यलाई चिन्दै नेपालले आफुसंग भएका प्रचुर जलाबिध्युत, सौर्य ,बायु , बायोमास सबैलाई संसारका बिकसित रास्ट्रहरुले अपनाउंदै गरेको अन्तरास्ट्रिय ट्रेन्डलाइ स्वीकार्दै नेपालले अगाडी बढ्नु पर्ने देखिञ्छ | लघु जलबिध्युत , उन्नतपानीघट्ट , अफग्रिड सोलार , बायु , बायो मास सबैलाई राष्ट्रिय आबस्यकता अनुसार आफ्नो इनर्जी मिक्स्मा मिसाउदै नेपालले अगि बढे गन्तब्य टाढा छैन|
“हिड्छन्हेर हिंडी रहेर कमिला हज्जार कोशौं पर !
पुग्दैनन न उडी गरुढ़ पनि ता तेइ पांच बित्तै पर !!”

सम्प्रति: संयुक्त अधिराज्य बेलायत
References: