Labels

Total Pageviews

Monday, April 2, 2012

शून्यता प्रिय लाग्दो छ


शून्यता प्रिय लाग्दो छ

रामहरि पौड्याल

भरतपुर १२/१९३, चितवन

शून्यता एउटा नीरव शान्ति

शून्यता एउटा मौन क्रान्ति

शुन्य छन् भावनाहरु, शुन्य छन् बिचारहरु

मान्छेको कोलाहल, सहरको प्रदुषणले आक्रान्त

मलाई शून्यता प्रिय लाग्दो छ !

शून्यता एउटा शाश्वत सत्य

शून्यता एउटा परमानन्द जीवनको

शून्य छन् समयहरु, शून्य छन् अवयवहरू

मान्छेको बैचारिक दारिद्य्र, सहरको नक्कली जीवनशैली

मलाई शून्यता प्रिय लाग्दो छ !

शून्यता एउटा जागरण नया युगको

शून्यता एउटा प्रेरणा नया पिढीको

शून्य भए गाउँ बस्तीहरु, शून्य भए धर्ती र आकाशहरु

मान्छेको जीजीबिषा बदलिँदो हो शून्यतासंगै

मान्छेको अघोरी अभिलाषा थन्किदो हो मौनतासंगै

त्यसैले त मलाई मौनता प्रिय लाग्दो छ !

रचना काल: फेब्रुअरी १५, २००१

सान कार्लोस सिटी, फिलिपिन्स

सम्प्रति: संयुक्त अधिराज्य बेलायत

Thursday, March 8, 2012

ऊर्मिला

ऊर्मिला
आधुनिक कथा

डा. दीनबन्धु शर्मा

विश्वविद्यालयमा सायद म पत्नी वियोगले रन्थनिएको थिएँ ।
मनिलादेखि टाढा योपाङ्गासिनान स्टेटमा सारा धर्ती आगोको कौलो भएर धडधडाइरहेको थियो र त्यसमाथिको हावा तातो धुवाँजस्तो लाग्थ्यो । दूबो रोपिएको खेलकुद मैदानमा चरिरहेका रोगी घोडाहरू पिठ्युँमा घाउ लिएर बिस्तारै पुच्छर हल्लाउँदै घाउबाट झिँगा धपाउने चेष्टा गरिरहेका थिए । त्यहाँ घोडीहरू थिएनन् । कसरी भन्न सकिन्छ र घोडाहरू घोडीहरूको वियोगपीडामा थिएन वा थिएनन् ।
बाँसका बाक्ला झ्याङहरूबाट छलेर हेर्दा यो मधेसी क्षितिजको आकाश तुवाँलो र अस्ताउन लागेको पहे‌लो घामसाग टाढा बत्तिएको देखिन्थ्यो- बागलुङ नेपालको मेरो आˆनो घर झैं । आकाश र धर्ती छुट्टिएका टाढै थिए तर तिनीहरूमा एउटा विचित्रको समानता थियो- आकाश अग्नि बर्साउँथ्यो, धर्ती अग्नि उमाथ्र्यो- दुवै आˆनो-आˆनो यौवनको उत्कर्षले आफैा दुग्ध हुादै । सूर्य बूढो भएर क्षितिजमा झरेपछि उष्णता अझै पीडादायी हुन्थ्यो- त्यस सूर्यले आˆनो सम्पूर्णताको राप र ताप त्यहीँ छोडेर गएजस्तो ।
धर्ती-आकाश- घोडा र म ।
घरधनीहरूको दम्पती मेरोसागै जोडिएको अर्को घरमा बस्थ्यो । एकतले टिनको छानो भएको सुन्दर घरमा माइरा आˆनी हुर्केकी नन्दलाई ब्वाइफ्रेन्डको जिम्मा लगाएपछि झ्यालसम्म पनि राम्रोसाग बन्द नगरी आˆनो तातो-बाक्लो ओछ्यानमा उत्तानो टाङ लगाएर पछारिएर उस्-उस् गरिरहेकी हुन्थी । उसको लोग्ने लारी हप्ताभरि भाडाँको जिप दौडाएर थाकेको शनिबार बेलुका बागियोबाट फर्केको हुन्थ्यो र आँगनमै माछा पोलेर सस्तो हृविस्की धोकिरहेको हुन्थ्यो । रक्सीको र माछाको गन्धले तानिएर बाटापारिको झुप्रोमा बस्ने छक्का केटो आˆनो तार टुटेको गितार लिएर छ्याङ-छ्याङ् गर्दै आइपुग्थ्यो । लारीको पूरा जति खाए पनि त्यो खोकी लागेको लुते कुकुरजस्तो देखिन्थ्यो ।
मैले एकचोटि उत्तानिएकी माइरालाई हेरेँ र बलैले त्यतापट्टकि झ्याल बन्द गरेर आˆनो काममा लागें । थाहै छ यसो गर्नु अथवा एउटा उत्तेजक शृङ्गारको स्थितिबाट हठात् आफैँले आफूलाई एउटा विप्रलम्भको स्थितिमा घोक्र्याउनु अवश्य पनि गाह्रो काम हुन्छ । अँध्यारो बढ्दै गयो । अर्को झ्यालबाट हेरिपठाउँदा बादलका बुट्टाहरू काला र बाक्ला भएर आकाश छोप्न दौडिरहेको देखेँ ।
कोठाभित्र शून्य सेतो बिजुलीको उज्यालो थियो ।
कस्तो निस्पृह-निष्ठुर रङ थियो यो ।
अहिले यही रङ चारैतिर टाँसियो र मलाई छोप्न थाल्यो ।
यसै पृष्ठभूमिमा मैले आˆनो काम गर्नु थियो ।
मेरो काम के थियो ?
विश्वविद्यालयमा मेरी सहपाठी फिलिपिनो युवती अरेबिल्लालाई अनौठो धुन सवार भएको थियो । पूर्वीय पौराणिक कथाहरूको सन्दर्भमा मैले रामायणको बारेमा एउटा रिपोर्ट तयार गरेको थिएँ । त्यो रिपोर्ट प्रस्तुत भएपछि अरेबिल्ला रामायणको कथातिर यसरी आकृष्ट भइन् कि उनले त्यस कथालाई छोड्नै सकिनन् । उनले भनिन्- "मेरो मनोवैज्ञानिक रुचि । अवस्थालाई म आफैँले बुझ्न सक्तिना । रामायणका पात्रहरूमध्ये मलाई सबभन्दा बढी त्यही पात्रले लोभ्यायो जसको बारेमा रिपोर्ट र मिस्टर बन्धुले नामबाहेक केही उल्लेख गर्नुभएन ।"
"कुन पात्र हो त्यस्तो ?" मैले अत्तालिएर सोधेँ, मानुँ मैले ठूलो अपराध गरेको छु ।
"ऊर्मिला, जसको लोग्ने लक्ष्मण हुन्, तिनले भनिन् ।
"कहिले कुन पाठकलाई कथाको कुन बिन्दुले आकषिर्त गर्छ भन्न सकिादैन, यसैबाट बहुकेन्द्रको उद्घाटन हुन्छ" मैले आˆनो बचाउ गर्न खोजेा, यद्यपि ऊर्मिलासाग सम्बन्धित कुनै पनि घटना रामायणमा भएको मलाई थाहा थिएन ।
'अ', 'र', र 'ल' को समान ध्वनिले गर्दा तपाईंको र ऊर्मिलाको नाममा पनि समानता छ मिस अरेबिल्ला', मैले भाषा- मनोवैज्ञानिक तर्क अघिसारेा फेरि ।
अरेबिल्ला सामान्यभन्दा बढी हाासिन् र फेरि तुरुन्तै गम्भीर भएर भनिन्- "हुनसक्छ तर यसभन्दा पनि गम्भीर नाता छ जस्तो लाग्छ मलाई ।"
त्यस दिनको कक्षा सकियो तर घाम पुत्ताइरहृयो । अरेबिल्ला र समुद्री आनन्द लिन दागुपान बिचतिर हिँड्यौँ । अहिले दुवैजना गम्भीर थियौं । बिचमा हामीले दुई घन्टासम्म चीसो बियर तानिरहृयौँ । पोलेको बङ्गुस माछा र त्यसको पेटमा कोचिएका लसुन र अदुवाका टुक्राहरू टोकिरहृयौँ ।
एक-दुई बादलका लाम्चा टुक्राहरू आकाशमा जम्मा हुादै गए । समुद्रबाट उप|mेर बङ्गुस माछाहरू आकाशमा पनि सलबलाउन थालेको मैले देखेँ ।
हामीलाई लाग्यो दिन ढल्किरहेको छ ।
अनि हामीले ढिलो गरेनौँ, अन्तर्वस्त्रहरू मात्र लगाएर समुद्रमा हाम फाल्यौँ ।
"मेरो पत्नीवियोग पनि लामो भएको छ", मैले छालहरूभित्र खेल्दै अरेबिल्लाका स्निग्ध पाखुराहरू समाएर भनेँ ।
"लक्ष्मणको वनवासजस्तो", तिनले भनिन्- "मेरो वियोग पनि त कम छैन ।"
"ऊर्मिलाको जस्तो", मैले भनेँ । हाँस्यौं क्यारे । अलिकति तनाव कम भएजस्तो लाग्यो ।
हाम्रो हाँसोका छालहरू समुद्री छालमा घोलिएर गएको मैले रमाइलो मानेर हेरिरहेँ । घाम समुद्रमाथि तिरिरी चम्किरहेको थियो- समुद्री छालहरू घामको रङमा चाँदीका पहाडजस्ता देखिए । भयानक गर्मीबाट चीसो समुद्रमा प्रवेश गरेकाले हामीलाई राहत मिलेको थियो । उसिनेर पाकेका गोरा सगरखण्डहरू चीसो पानीमा सेलाउन डुबाएजस्तै अरेबिल्लाका तिग्राहरू पनि सेलाएका थिए ।
"तर यो समुद्रले भित्री आगोको समुद्र सेलाउँदैन", तिनले अनायासै भनिन् ।
"कहाँबाट आउँदो हो र कहाँ जाँदो हो", किनारैसम्म आएर गएको मोटरबोटलाई हेरेर मैले भनेा ।
"यता जानेहरू चाइना पुग्छन् र यता जानेहरू मलेसिया", तिनले जवाफ दिइन् । तिनको केटो साथी सातवर्षदेखि मलेसियामा थियो ।
"यो सुदूरतामा पनि कस्तो अत्तासिँदो तर आकर्षक सुन्दरता छ हेर्नुहोस् न !मैले भनेँ । समुद्र अझै गम्भीर भएर शून्यतामा गर्जिरहृयो । किनारामा हजारौँ सिपालु पौडीबाजहरू कमिलाझैँ बिलाइरहे । साँझ पर्न थाल्यो । पहेँलो सूर्यको मधूरो नाइटबल्बमा आकाशले धर्तीलाई चुम्बन गर्‍यो ।
"प्राणघातक चुम्बन", अरेबिल्लाले सुसाएर भनिन् ।
हामी उठ्यौँ ।
यी सबै छ महिना पहिलेका कुराहरू हुन् ।
अहिले ?
अहिले मेरो हातमा थियो अरेबिल्लाले लेखेको ऊर्मिलाको कथा । "यसका भावनाहरूलाई जतनसाथ पढिदिने तपाईंबाहेक अर्को पाठक, कमसेकम यो देशमा म पाउन्ना", तिनले भनिन् । तिनका हातहरू कामिरहेका थिए- यसभन्दा ठूलो लेखकीय इमानदारिता के होला ?
म पुस्तकको बीच-बीचबाट पन्ना पल्टाइरहेको छु । पुस्तकका पानाहरूमा ऊर्मिला-अरेबिल्ला-लक्ष्मण-जोनाथन- साथसाथै मभित्रबाटै निःसृत भएका म र मेरी पत्नीका चित्रहरू कोरिएका छन् र क्रमशः विविध पृष्ठभूमिको एउटै क्यानभासमाथि नाच्दै ती सबै चित्रहरूको एउटै मिश्रति चित्र कोर्ने अव्यक्त प्रयत्नमा म रङसंयोजन गरिरहेको छु ।
ऊर्मिलाः
'सरयू किनार
कोशलनामक जनपद
स्वयं मनुद्वारा निर्मित अयोध्या नगरी
घना वृक्षहरूको बीचका चौडा राजमार्गहरू
सहरको अतुलनीय सुषमा
स्त्रीहरूमात्र नाच्ने नाटकमन्डलीहरू ।'
अरेबिल्लाः
समुद्री विशाल किनार
पाङ्गासिनान जनपद
जोसेफ रिजालद्वारा निर्मित दागुपान सिटी
अग्ला महलका बुर्जाहरूबीच चौडा राजमार्गहरू
डान्स रेस्टुरेन्टहरू र क्लबहरू ।
यति नै बेला मैले आˆनो बागलुङका कुना कन्दराहरू सम्झेा । पिताजीको धौले घरलाई घेरेर बस्ने रोहोटे गाउँको पाखोलाई सम्झेँ ।
साँच्चै एकजनाको कथा पढ्नु भनेको एकजनाको कथा पढ्नु मात्र भइदिए त्यो कथा कसैले पढ्दैनथ्यो ।
"जनक, याज्ञवल्क्य आदिको नामबाट सुप्रसिद्ध मिथिलाका राजा महषिर् जनककी एक मात्र छोरी म थिएँ- वैभव र चञ्चलतालेयुक्त । दिदी सीता मेरा पिताश्रीले यज्ञको निम्ति भूमिशोधन गर्न हलो चलाउँदा प्राप्त भएकी कन्या थिइन् । मेरा जेठाजु महाराज भरतकी पत्नी माण्डवी र देवर शत्रुघ्नकी पत्नी श्रुतकीर्ति मेरा काका कुशध्वजका पुत्रीहरू हुन् । मभन्दा पहिले मेरा पिताश्रीको काखमा आएकी सीतालाई मैथिली, वैदेही, जनकपुत्री, जानकी आदि सबै विशेषण दिइसकिएको थियो । महाराज जनककी खास पुत्री मेरा निम्ति त्यस्तो गौरवपूर्ण कुनै विशेषण बाँकी थिएन । गौरवर्ण भएकीले गौरी र चुलबुले भएकाले चञ्चला भनेर पिताश्री बोलाउनुहुन्थ्यो, त्यो अर्कै कुरा हो । चाहे जे होस्, सहरको चारैतिर चकचक गरेपछि उच्च सिंहासनमा विराजमान मेरा स्वनामधन्य पिताश्रीको काखमा बस्न पाउँदा म पनि महान् गौरवको विचित्र अनुभव गर्थेँ- शरीरभरि एउटा रोमाञ्चले कुत्कुत्याउँथ्यो । हाय तीन दिनहरू गए !
विवाहित भएर अयोध्यामा आएपछि पनि विवाह-ब्रतबन्ध वा चाडपर्वका बेला बज्ने दुन्दुभि, मृदङ्ग, वीणा, पणव आदिका मधुर तरङहरूले मेरो किशोरावस्थाको गम्भीर उत्तरार्धलाई चञ्चलताको उत्कर्षमा पुर्‍याइदिन्थे । मेरी सासू मेरो दबिएको चञ्चलताप्रति चिन्तित हुनुहुन्थ्यो । सहर स्वर्गबाट झरेको टुक्राजस्तो शृङ्गार, मधुर-ध्वनि र सुगन्धले उत्तेजक भएर मगमगाउँथ्यो तर धृष्टि, जयन्त, विजय, सुराष्ट्र, राष्ट्रवर्द्धन, अकोप, धर्मपाल, सुमन्त्र आदि वीर एवं विद्वान् मन्त्रीहरूद्वारा घेरिएका अतिरथी महाराज दशरथका अगाडि एउटी बुहारीले आˆनो चञ्चलता प्रस्तुत गर्नु सम्भव थिएन ।"
अरेबिल्लाकी ऊर्मिला पढिरहादा म आˆनो बाल्यकालका दिनहरू सम्भिmरहेको छु । त्यति प्रस्ट रेखा त छैन तर अक्रमबद्ध स्मृतिका कथाहरू बिस्तारै उठ्छन् र मनको चित्रपटमा आˆनो मूर्तामूर्त रङ कोरिदिन्छन् । अगाडि आउनै खोजेका मूर्तचित्रहरू पनि भावनका रङहरूसाग घोलिएर अमूर्त बन्न पुग्दछन् । मेरो यस भाडाको घरको केही अगाडि गाईका बाच्छा र बङ्गुरहरू काट्ने वधशाला छ । चिच्याउाछन् ती प्राणीहरू मेरा अमूर्त भावात्मक चित्रहरूलाई अभिव्यक्ति दिएर आकाशसम्म । बाहिर बरन्डामा निक्लेर हेर्दा आकाशमा मेरा रङमय पीडाहरू पिङ खेलिरहेको देख्छु ।
म पुस्तक पढ्न फेरि प्रयास गर्छु ।
"राम-लक्ष्मण र सीताले वन प्रस्थान गर्नुभन्दा अघिल्लो दिन दरबार सम्पूर्णतः राम राज्याभिषेकको तयारीमा जुटेको थियो भने यता सरयू-किनारको मैदानमा लगेर आर्य लक्ष्मणले मलाई आˆनो बलियो बाहुपाशमा बााधेर घोडा दौडाउन सिकाउादै हुनुहुन्थ्यो । त्यस दिन उहाँ अलि बढी उन्मादमा पनि हुनुहुन्थ्यो सायद । मैले भनेँ- "आजसम्म हामीले विवाहित जीवनका बाह्र वर्षसम्म आनन्दका बहुरङहरू भोगिसकेका छौँ तर मेरा पि्रयतम्, यो प्रेमोन्माद अझै उत्तरतिर बढिरहेको छ । अहिले पनि प्रेमोन्मादका आर्यका छालहरूले मलाई सिक्न दिइरहेका छैनन्, तपाईं घोडाबाट ओर्लनुहोस्, म एक्लै दौडाउँछु ।"
"तिमीलाई डर लाग्दैन एक्लै ?" उहाँले आश्चर्य मानेझैँ गरी भन्नुभयो मानु म लामो समयको निम्ति एक्लै हुँदैछु । आश्चर्यको सम्मोहन उहाँको अनुहारमा रङ्गिएको देखेर म मुग्ध भएकी थिएँ ।
"राजकुमार", मैले भनेँ- "तपाईंसाग दिनभरिको पनि लामो वियोगको कल्पना म गर्न सक्तिना तर म पनि त क्षत्रीय राजकुमारी हुँ, अहिले मलाई घोडचढी सिक्न दिनुहोस्, खेलको आनन्द पनि त इमानदारितापूर्वक खेल्नुमा हुन्छ ।" -हरे ! भाग्यको खेल पनि कस्तो-कस्तो हुन्छ, यी कुराहरू भन्दा त्यसको ठीक भोलिपल्टदेखि नै सुरु हुने यति लामो वियोगी जीवनको मलाई कल्पनासम्म थिएन ।)
केही समयपछि नै सूर्य ओरालो लागेको थियो र आकाश धर्तीलाई चुम्बन गर्न आतुर अइरहेको थियो । यस कुराको सम्पूर्ण बोध सुन्दरी धर्तीलाई पनि हुनुपर्छ किनभने तिनी रातो-पहेंलो मिश्रति रङको साडी लगाएर अभिसारको निम्ति आतुर देखिन्थिन् ।
बेलुका मैले भोलिपल्ट हुने भनिएको राम-राज्याभिषेक कार्यक्रमको चित्र बनाएा । चित्र बनाउनु मेरो मनोरञ्जन वा बिलास हो, यसो गर्दा सृष्टिमा अपुग देखिएका ठाउँहरूमा समेत पूर्णता दिनुको आनन्द पनि प्राप्त हुन्छ । मानुँ कलाकारले स्रष्टाको भूमिका प्राप्त गर्दछ । मिथिला, मेरो माइतीमा लोकचित्रकलाको वैभवयुक्त परम्परा छ र यसमा हामी नारीहरूको योगदान उल्लेख्य छ । म पनि मेरा बालसखीहरूसाग मिलेर पीठो, बेसार, सिन्दूर वनस्पति आदिबाट सप्तरङहरू तयार गर्थेँ । यद्यपि अयोध्यामा आएपछि राजनीतिको उग्र हल्लाले मात्र स्थान पाउने यस ठाउँमा मेरो कलाले कुनै महìव नपाउने नियति भोग्नुपर्‍यो, त्यसपछि पनि यो चित्रकला वा माइतीप्रतिको अनुरागलाई मैले छोड्न सकिना । अस्ति मात्र पनि सिन्दूरी रङ बनाउन मलाई बाख्रीको दूध चाहियो भनेर आर्य लक्ष्मणलाई भने । उहाँले गोठालाहरूलाई भनेर त्यो मगाइदिनुभयो । त्यसमा सिन्दुर घोलेर सिन्दुर रङ बनाउँदा मैले एकछिन आफू मिथिलामै भएको कल्पना गरेँ । राम राज्याभिषेकको निम्ति अरिपन -भूमिचित्र) पनि बनाउने इच्छा मलाई भइरहेको थियो र यसका निम्ति उहाँसंग मैले छलफल गरिरहेकी थिएँ ।
"देवी-देवताका काल्पनिक चित्रहरूमा पनि मानवीय भाव हुनु तिम्रो चित्रकलाको विशेषता हो", मेरो चित्र निर्माणमा आर्य लक्ष्मणको टिप्पणी, सहभागिता र स्पर्शले मलाई उहाँसँग एकाकार बनाइदिन्थ्यो । चित्र-निर्माण गर्दागर्दै रात छिप्पिएको थियो । उहाँले मलाई जुरुक्क उचालेर पलङसम्म पर्‍याउनुभयो र सधैँझैँ एउटा गीत गुनगुनाउनुभयो :
जनकपुरी राजकुञ्ज विहारिका
एक सुकुमारी सलौनी सारिका'
भोलिपल्ट सासू कैकेयीको परम्परागत सौतेनी मानसिकताको कारणबाट घटेको राम-वनवासको घटनालाई अरेबिल्लाले सङ्क्षेपमा वर्णन गरेकी थिइन् । जोनाथनलाई कसरी उसकै बाबुले कर गरेर पैसा कमाउनका निम्ति मलेसियातिर घचेडिदिएका थिए भन्ने कुरा मैले अरेबिल्लाबाटै विभिन्न प्रसङ्गमा सुनेको थिएँ । यहाँ उनले ऊर्मिलाकै कथा लेखेकी हुन् तर मलाई ऊर्मिलाको अनुहार कहिले अरेबिल्लाको जस्तो र कहिले मेरै पत्नीको जस्तो लाग्छ भने कहिले चाहिँ यी तीनवटै अनुहारहरू एकै ठाउँ घोलिएर एउटै आकृतिका तीनप्रति बन्न पुग्दछन् ।
'दिदी सीताले आफू पनि रामको पछि लाग्ने जिद्दी गर्नुभयो । उहाँको जिद्दी स्वभाव सबैलाई थाहै छ । जेठाजुले केहीबेर आनाकानी गरे पनि यसलाई स्वीकार गर्नुभएको देखेर म केही आशावादी भएकी थिएँ । आर्य लक्ष्मणले आफू पनि दाइ-भाउजूको सुरक्षा र सहयोगका निम्ति वनमा जाने आत्मघोष गर्नुभएको थियो ।
मसाग एकान्तमा बिदा हुन पनि आर्य लक्ष्मण मेरो कक्षमा आउनुभएको थियो तर म के कुराले चकित र दुःखित थिएँ भने यति ठूलो निर्णय लिँन अगाडि उहाँले मसाग किन कत्ति पनि सल्लाह/परामर्श गर्नुभएन ? यो दरबारिया पौरुषेय अहङ्कारले मेरा अहङ्कारलाई कसरी एकैपटकमा पैतालामुनि किचिपिची पारिदियो ।
बिहानको भोजनको समय थियो, घाम उज्यालो भएर दरबारका चोटा-कोठामा प्रवेश गरिसकेको थियो तर सबैमा अन्धकारमय उन्माद र बेहोसी चढिरहेको थियो । भोजनको निम्ति कोही तयार थिएन । प्रलाप र वा अनर्थक बोली र क्रन्दनहरू दरबारका प्रत्येक भागमा छरिएर तिनले एउटा कामज्वरो वा भुइँचालोको रूप ग्रहण गरिरहेका थिए । यस्तो अराजक स्थितिमा के गर्ने, के नगर्ने भनेर म छट्पटिएँ र झ्याल खोलेर हेरेँ- त्यहाँबाट देखिने सरयूलाई हेरेँ- सरयू मृत्युमय गर्जनका साथ गडगडाएको थियो । डर लाग्यो र झ्याल बन्द गरिदिएँ ।
आर्य लक्ष्मणले मेरो कक्षमा प्रवेश गर्दा म भय, स्वाभिमान र प्रेमको तीव्र चापमा छटपटिएँ । उहाँ त्यतिबेला पनि अग्लो, गोरो र राम्रो देखिनुभयो । त्यसैले मलाई उहाँको अनुहारमा प्रेम र विश्वासको कोमल रङको अभाव छ भन्ने लाग्यो र म कहालिएँ । मैले उहाँलाई फकाउँदै यति मात्र भनेकी थिएँ- "तपाईं मेरो साथमा हुनुभयो भने प्रचण्ड आँधीको ठक्कर पनि मेरा निम्ति चन्दनतुल्य हुनेछ ।"
उहाँले मलाई केही नभनी आलिङ्गन गर्नुभयो- उत्कट प्रेम प्रकट गर्नुभयो होला तर मेरा ओठहरू चीसा थिए, पिाडौला थर्थर कामिरहेका थिए र मलाई रिँगटा लागिरहेको थियो ।
ऊर्मि' उहाँको आवाजमा शुष्कता थियो- "प्रेम र कर्तव्यको द्वन्द्वको सामना गर्नुपर्दा विद्वान्, बुद्धिमानहरू धैर्य गमाउँदैनन् । तिमी हाम्रो घरकी श्रेष्ठ विदुषी हौ, तिम्रा सावधान काँधहरूमा मैले पिताश्री र माताश्रीहरूको सेवा र हेरचाहको अभिभारा सुम्पेको छु । भयानक व्यथामा धङधङाइरहेको यस दरबारलाई तिमीले धैर्यको समाधान दिनेछौ र हामी दुईबीचको प्रेमलाई आउँदा चौध वर्षमा अझै घनीभूत बनाउँदै पन्ध्रौँ वर्षको सूर्योदयको प्रतीक्षा गर्नेछौ ।"
सारा दरबार र अयोध्यावासीहरू समेत उहाँहरूको वनगमनमा विलाप गरेर रोए । विशेषतः दिदी सीताको पनि प्रस्थानले यस दृश्यलाई बढी कारुणिक बनाइदिएको थियो ।
म पनि रोएँ तर म वनमा जान नपाएको कारणले रोएकी थिएँ तर मेरो रुवाइको फरक कारण थाहा पाउने यस लोकमा सायद म मात्र भएँ ।'
यहाँनेर अरेबिल्लाले आफ्नो सन्दर्भ जोड्दै लेखेकी छन्-
एकचोटि जोनाथन र म बागियो र टि्रनिडाडको बाटो हुँदै जङ्गलको बाटो कपाङ्गान क्षेत्रको यात्रामा गएको मलाई सम्झना छ- सायद त्यसभन्दा सुखद् सम्झना अहिलेसम्म मेरो जीवनमा अर्को छैन । कपाङ्गान तेस्रो दिन साँझ पुगिएको थियो र सान्ताक्रुज पहाड पहेँलो रङमा सजिएकी थिई अनि नजिकै उभिएको सलोकासुग पहाड सान्ताक्रुजसाग बिछट्टै जिस्किइरहेको थियो- मेरो जोनाथनभन्दा पनि बढी । त्यो रोमान्टिक साँझ हामीले एउटा छाप्रोमुनि एकै ठाउँ कुँडुलिएर बिताएका थियौँ । त्यसैले मलाई के लाग्छ भने ऊर्मिलामात्र सागै भइदिएकी त्यो वनयात्रा दुई युगलको उत्तम ट्रेकिङ बन्न सक्थ्यो ।'
उहाँ गएको तेस्रो दिन मात्र म होसमा आएँ । होस भन्नु पनि अर्थबेहोसी नै थियो । वनवासको घटनामाथि अर्को महादुर्घटना थपिएको थियो- ससुराज्यूको मृत्यु । यी घटनाहरूले अयोध्या सहरलाई नै मृत्युमय बनाइदिएको थियो । मानिसहरू सडकमा थिएनन् । एक-दुईजना मानिसहरू देखिए पनि तिनीहरू परिचित मानिसहरूसाग पनि अपरिचितजस्तै व्यवहार गर्थे र एउटा कुनै बाटोनिर हुत्तिन्थे ।
दरबारभित्र उज्याला सङ्गमरमरका भित्ताहरूमा पनि मृत्युको कालो छायाँ प्रस्ट सलबलाइरहेको मैले देखेँ । यशश्वी महाराज दशरथको पुत्रवियोगको क्रन्दन उहााको मृत्युपछि पनि चिच्याइरहेको दरबारभरि सुनिन्थ्यो ।
यस्तो परिस्थितिमा श्रुतकीर्तिले देवर शत्रुघ्नको काखमा आˆनो शरीर र मन अड्याइरहेकी थिइन् तर मेरा लक्ष्मण खै ? बेहोसीमा ओबाएका आाखाहरू अहिले फेरि बग्न थालेका थिए । दरबारका सारा कामहरू मन्त्रीहरू र नोकरहरूले यथाशक्य जिम्मा लिएका थिए । सेतो परिधानमा उभिएका आभूषण एवं कान्तीविहीन सासूहरूलाई मैले देखेँ र थरर्र कामिरहेँ- मलाई लाग्यो केही क्षणमै यो भूतबङ्गलाभित्र निसासिएर म मर्नेछु । यसपछि म बाहिर निक्लेर दौडन थालेँ । मलाई पछाडिबाट दरबारको भूतले लखेटिरहेको थियो ।
मेरो अगाडि सरयू बगिरहेको थियो ।
सरयू किनारामा हाँस र सारसहरू थिए ।
हरिणहरूको एउटा झुन्डले पानी खाएर गयो ।
आकाश रोएर थाकेको मलिन रङमा फैलिएको थियो । मैले पनि यो तेस्रो दिन सरयूबाट एक अञ्जुली पानी उठाएर खाएँ।
सरयू किनारको मैदानमा घोडाको टापका डोबहरू मैले देखेँ । अस्तिमात्र लक्ष्मणको काखमा बसेर मैले दौडाएको घोडाका टापका डोबहरू ! बिस्तारै ती डोबहरूमा औँलाले छोएँ- रोमाञ्च भएर शरीरभरि काँडा उठे- मानुँ म लक्ष्मणको शरीर छोइरहेकी छु ।
म एकछिन बसिरहेँ- कामिरहेँ ।
यहाँ पुगेपछि पुस्तकमा अरेबिल्लाको टिप्पणी कोष्ठकभित्र यसरी लेखिएको छ- -म यो लेखिरहादा मेरो जोनाथनलाई बारम्बार सम्झीरहेकी छु- ऊसँग मोटरसाइकिलमा हिँडेका दिनहरू सम्भिmरहेकी छु । ऊर्मिलाले घोडाको टापका डोबहरूलाई मुसारेझैँ मैले पनि मोटरसाइकलको जोनाथन बस्ने सिटलाई बारम्बार मुसारेकी छु ।)
मैले अरेबिल्लाको पुस्तकलाई आजका निम्ति थन्क्याइदिएँ र मेरी शकुन्तलाले पठाएको आजै मात्र पाएको चिठी पढेँ ।
'मेरो महाराज दुष्यन्त ।' चिठी यसरी सुरु गरिएको थियो । म आजभोलि अरेबिल्ला वा ऊर्मिलाका व्यथाहरूसाग यसरी जेलिँदै गएको थिएँ कि आˆनै शकुन्तलालाई चिठी वा मेल पठाउनसमेत बिर्सेको थिएँ । यसैकारण उनको यो गुनासो थियो । चिठीको पुछारमा लेखिएको थियो-
.........मलाई कतै दुर्वाशाको श्राप पो परेको हो कि !
'कसोरी बिर्सेको झलझली छ मेरो नगरमा ।'
-तपाईंकी शकुन्तला
चिठीले मर्माहत भएर ओछ्यानमा पल्टेँ । बत्ती निभाइदिएँ । एक्लो रात निछ्याम्म कालो न कालो भएर कोठाका दलिन, भित्ता र भुइँमा छापियो । त्यही कालोमा सानो जानकीरी धिपधिप बलिरहेको देखेँ । उठेर बत्ती बालेँ र चिठी लेख्न थालेँ ।
आज म अरेबिल्लाको पुस्तकको अन्त्यतिर पढिरहेको छु-
सपनामा म लक्ष्मणसाग जिस्किन्थेँ- उत्ताउलिन्थेँ । उहाँ गीत गाउनुहुन्थ्यो- अँगालो मार्नुहुन्थ्यो, बारम्बार चुम्बन गर्नुहुन्थ्यो र म स्खलित भएर यो त्रासदीयुक्त बिपनामा ओर्लन्थेँ ।
म आˆनी सागिनी राजहसनीसाग भनिरहन्थेँ- मेरो व्यथा सीता, माण्डवी, श्रुतकीर्ति कसैले पनि त भोगेको छैन, अनि मैले मात्र किन ? दुनियाँ पनि बडो गजबको हुन्छ । कसैले यो दुःखको लेखा राखेन । पिताजीले समेत दिदीको वनवासमा ठूलो दुःख व्यक्त गरेर मलाई नै सन्देश पठाउनुभएको थियो तर मलाई लाग्छ म पनि आर्य लक्ष्मणसागै हिँड्न पाएकी भए मृत्युको ढोकाभित्र पनि सहर्ज र अत्यन्त प्रसन्नताका साथ प्रवेश गर्थेँ ।
मेरो नियतिमा त यो भूतबङ्गलाजस्तो दरबारभित्र अर्धपागल भएर बााच्नु लेखिएको थियो ।
चौध वर्ष व्यतीत भएछन् । प्रत्येक दिन र रात पीडाको भुमरीभित्र रन्थनिँदै मुक्त हुने आशाको दीप बलात् बालेर मैले बिताएँ तर बत्ती बाल्न तेल चाहिन्छ । सागिनी, तिमी आज मलाई शृङ्गार गर्न भन्छ्यौ । म तेल सकिएर डढेको बाती भएकी छु- दग्धवर्तिका । वनवासीहरू फर्किने खबरले सारा रात अयोध्या सहर सुतेको छैन । बिहानैदेखि वीणा, मृदङ्ग, पणव, ढोलक आदि वाद्यसाधनहरू घन्काउँदै मानिसहरूको समुद्र सरयू किनारमा ओइरिएको छ । यो डढेको बातीमा तिमी कस्तो ज्वाला बाल्न चाहन्छ्यौ ?
आर्य लक्ष्मण, यो कस्तो विचित्र अवस्था हो ! हिजोसम्म विरहको सुसेली मात्र गाउाथिन् सरयू । सरयूको त्यो सुस्केरामय गीतमा म आफूलाई आत्मसात् गर्थेा- सारा धर्ती र आकाशलाई एकै ठाउँ डल्लो पारेर पीडाको एउटा फुटाउनै नसकिने ढिक्का तयार गर्थेँ र त्यसैलाई तकिया बनाएर आँसु बगाउँथेँ ।
आखिर व्यथाहरूको पनि अन्त्य हुँदोरहेछ । तपाईं आज आउँदै हुनुहुन्छ । मैले बिहान पनि एउटा चित्र बनाएँ । त्यो एउटा प्रणयचित्र हो जुन म तपाईंलाई मात्र देखाउन सक्छु । यत्रो विरह भोगिसकेपछि मलाई आज तपाईंको स्वागतको निम्ति शृङ्गार गरुँ या नगरुँ भन्ने दुविधा भएको छ । चित्रमा मेरो शृङ्गार लतपतिएको छ- त्यो उन्मादले भरिएको चित्र हो तर चित्र बनिसकेपछि मात्र पो होस पाएँ- त्यो त चौध वर्ष अगाडिको चित्र पो भयो त ! म अहिले दर्पणको अगाडि उभिएकी छु- चित्रमा सजाइएको मेरो शरीर खै ? खै तपाईंले विशाललोचने । भनेर प्रशंसा गरेका मेरा आँखाहरू ? यो दर्पणमा वेदनाको पोखरी सुकेझैँ खोपिल्टा परेका छन् । खै मेरा उन्नत एवं विशाल वक्षस्थल ? यो त सपाट पुरुषको जस्तो भएको छ । खै मेरो कम्मरमुनि फुकेको पृष्ठभागको काव्यात्मक सुन्दरता ? खै मेरो सुरीलो मांसल ग्रीवा खै ? तपाईं कस्तो हुनुभएको छ मलाई थाहा छैन तर त्यो चित्र मिलेन, आर्य चित्र मिलेन ।
मेरो लछुमन, तिम्रो स्वागतको निम्ति मेरो यौवन खै ?
विरहका दिन सकिए, चौध वर्षहरू सकिए, यौवनका उत्ताल तरङहरू सकिए- खोपहरू पुरिएलान् तर एउटा प्रश्न तपाईंसाग गर्ने नै छु- "मेरो जीवन सम्पूर्णरूपमा प्रभावित हुने यत्रो वियोगको निर्णय एक्लै लिने अधिकार तपाईंलाई कसरी प्राप्त भयो ?"
यसपछि कथालाई अकस्मात अन्त्य गर्दै अरेबिल्लाले लेखेकी छन्- 'मलाई पनि दर्पणको अगाडि उभिन मन लाग्यो ।'
शकुन्तला ! म भित्रभित्रै तर्सिरहेको छु ।

(नमूना मच्छिन्द्र बहुमुखी क्याम्पस, लगनखेलमा प्राध्यापनरत डा. दीनबन्धु शर्माको यो कथा मधुपर्कको कथा बिशेशांकबाट लिएको हो)

Thursday, February 23, 2012


गीत

रामहरि पौड्याल

भरतपुर १२/१९३, बसन्त चोक, चितवन

मेरो मनको अँधेरीमा दीप बनी आऊ

मेरो तनको खडेरीमा प्रीत बनी छाऊ

मेरो दिलको कन्दरामा बैंस बनी आऊ

मेरो आफ्नो चाहनाको फूल बनी छाऊ

१

फूल मीठो बसन्तमा मुस्कुराए झैं

तिमि पाए जिन्दगीमा नाचिरहुँ झैं

तिमी आए सपनीमा हाँसी रहुँ झैं

तिमी पाए अँगालोमा बांधी रहु झैं

२

तिमी गए मुटुभित्र सियो गढे झैं

तिमी आए अँधेरीमा दीयो जले झैं

तिमी गए अधरमा खाटा बसे झैं

तिमी आए नजरमा चुमी रहु झैं

३

हृदयमा सुवासित तिमी मेरी फूल

जिन्दगीमा कहिले पनि गर्ने छैन भूल

बिते मेरा अहो ! कति चीसा चीसा रात

आए मेरी प्रिए तिमी समाउदै हात

४

दिन बित्यो साँझ संगै घाम ढल्कदै

कति बसुँ प्रीए मता तिम्लाई कल्पदै

प्रतिक्षाका अहो ! कति लामा लामा रात

पर्खेकै छु युगौ देखि जुनेलिका साथ

५

रचना काल: मार्च १०, २००१

सान कार्लोस, फिलिपिन्स

सम्प्रति: संयुक्त अधिराज्य बेलायत

Thursday, January 5, 2012

अनन्त प्रेरणाकी स्रोत: झमक कुमारी घिमिरे

http://www.youtube.com/watch?v=LPGEduqWlGw&feature=related

झमक कुमारी घिमिरेको जन्म सन् १९८०, कचिडे धनकुटामा बुवा कृष्णबहादुर र आमा आशादेबी घिमिरेकी जेठी सन्तानका रुपमा भएको हो , उनि प्रतिभावान नेपाली महिला स्रष्टा हुन। प्रति मष्तिस्क रोग(en:Cerebral palsy) द्वारा पीडित घिमिरे, उक्त रोग द्वारा पीडित विश्व कै १० प्रतिभावान साहित्यकार हुन। जन्मदेखि नै हात गोडा नचल्ने, उभिन, हिँड्न, बोल्न नसक्ने तर सुन्न र बुझ्न चाहीँ सक्छिन। खुट्टा को ३ औला मात्र चल्ने उनले त्यहि ३ औला को सहयोग ले धेरै रचना प्रकाशित गरिसकेकि छिन| औपचारिक शिक्षा पाउन असमर्थ घिमिरेले, घरमा भाइ बैनीले पढेको र् लेखेको ,देखेर र सुनेरै आफ्नो क्षमता विकास गरेकि हुन। उनको २०५३ सालदेखि लेखनमा रुचि बढेको हो। कान्तिपुर र ब्लास्ट टाइम्स पत्रिकामा उनका नियमित स्तम्भहरू पनि छापिन्छन्। झमकले जीवन काँडा कि फूलक लागि २०६८को मदन पुरुस्कार, उत्तम शान्ति पुरुस्कार, पद्मश्री पुरुस्कार, गुन्जन प्रतिभा पुरुस्कार , शंकर लामिछाने पुरुस्कार प्रबलगोरखा दक्षिण बाहु चौथालगायत दर्जनौँ पुरस्कार एवं सम्मान प्राप्त गरेकी छन्।

झमक घिमिरे द्वारा लेखिएका पुस्तकहरू
 संकल्प
 आफ्नै चिता अग्निशिखातिर
 मान्छे भित्रका योद्धाहरू
 सम्झनाका बाछिट्टाहरू
 झमक घिमिरेका कविताहरू
 जीवन काँडा कि फूल
 अवसान पछिको आगमन
 क्वाँटी सङ्ग्रह

बाल्यकाल

लुला हात गोडा र विकलांग शरीर लिएर ‘कति छाक भोकभोकै बस्ने परिवार’ मा जन्मेकी झमकलाई जन्मने वित्तिकै स्वजनले ‘मुर्कुट्टा’ भने । दशैँमा टीका लाएर उनलाई ‘चाँडै मरेस्’ भत्रे आसिक दिए । उनले कुनै पाठशाला र गुरूबाट सिक्न पाइनन् । सिक्न खोज्दा ‘तैले सिकेर के गर्छेस् ?’ भने । गोडाको बुढी औँलाले छर्छरी रगत निकाल्दै भुईमा कपुरी क लेख्दा भुँई भत्काई भनेर गाली गरे । गोलले लेख्दा ‘रिन लाग्छ’ भनेर गाली खाइन् । अरू बालकहरू पढेनन् भने कुटाई खान्छन् । उनी पढी भनेर कुटाई खान्थिन् । कापीकलम माग्दा कुटाई खाइन् । उनको ‘कैलेकाहीँ ओठमा उम्रिएको हाँसो पनि ‘धेरै नहाँस्’ भत्रे आदेशमा विलाउँथ्यो । जोखाना हेर्नेले सन्तान पिर्छे भने । मान्छेले उनलाई अलच्छिनि भनेर बाटो छले । पाँच वर्षको हुँदा भात खुवाइ दिने बजू मरेपछि गोडाका औँलाले मुछेर भात खान थालिन् । आफैले विस्टा पुछ्ने प्रयत्नमा विस्टामा लटपटिन्थिन् । भोकै, प्यासै, नांगै, अधिकांश एकाकीपनमा हुर्की सकेपछि नौ–दश वर्षको हुँदा घर बनाउन आएका सिकर्मी डकर्मीबाट फाटेको लुगाबाट देखिने गुप्तांगमा ताकेर ढुंगाका मसिना गिर्खाले हानिमागेर र कुरी कुरी भनेर गरेको यौन शोषण सहने जस्ता अनेक आपद विपत सँहदै उनी हुर्किन् ।

जुनसुकै विषयमा पनि उत्सुकता राख्नुलाई उनी आफ्नो खुबी ठान्दछिन्। भन्छिन्, “जब मैले अक्षर पूरा चिनेँ, त्यो दिन मेरो जीवनकै सबैभन्दा खुसीको दिन थियो।” जीवनलाई ऊर्जा दिने किताबहरू पढ्न मन पराउने झ्मकलाई जीवनप्रति आशावादी लेखकहरू मन पर्छन्। “नेपाली नारीको उत्थान लागि हामीकहाँ विद्यमान सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक, कानूनी र धार्मिक सबैखालका विभेदलाई ध्वस्तै पार्नु पर्दछ”, उनको कथन छ। पिछडिएका नारीहरूलाई आफैँबाट परिवर्तन शुरु गर्नुपर्ने सन्देश दिँदै झ्मकले कोरेकी एउटा कविताः



कति काँतर बन्छौ


हाम्रा गाउँका शेक्सपियर चेलीहरू

तिम्रै धरतीमै मारिँदैछन्,

अकाल हाम्रा कोमल चेलीहरू
समानता र स्वतन्त्रता त

खोक्रो खाली नारा हो

अब उ�� चेलीहरू।

‘आस्था आँसुसँग बर्सियो’
-झमक घिमिरे
मसँग आफ्नै आस्था थियो, दृष्टिकोण, हेराइ पनि आफ्नै, बुझाइ र सोचाइ पनि आफ्नै, म बाँच्न पनि आपनै तरिकाले बाँच्न चाहने मान्छे, कसैको तरिका मलाई सापटी लिएर बाँच्नु थिएन, म मेरै शैलीमा बाँच्न खोजेँ र नै जिन्दगीमा धेरै रोएँ
यो संयोग हो मेरो जन्म आकाश रुने समयमा भएको रहेछ । मान्छेले पसिना बगाउनुपर्ने समयमा भएको रहेछ अनि मानो खाएर मुरी उब्जाउने समयमा भएको रहेछ । मैले आमालाई यही समयमा दुःख दिएँछु । घरमा काम गर्ने बुहारी यो मौसममा सुत्केरी बनेर बस्दा पुराना सासूहरूले के राम्रो मान्थे र ? त्यसमाथि मेरी हजुरआमा ठकुर्नी परिन् । उनले त्यो दिन पनि दिनभरि अफिसमा काम गरेर साँझ घर फर्किएको छोरालाई दैलाबाट भित्र छिर्न नपाउँदै भनेको थिइन्
रे, ‘कति न राम्रो कुरो पाई भनेर फुर्केलास्, मुर्कुट्टी पाएर बसेकी छे ।’ मेरी हजुरआमा त त्यो समयको प्रतिनिधि पात्र मात्र हुन् । समग्र नेपाली समाजका महिलाको स्थिति कस्तो रहेछ भनेर अनुमान गर्ने जिम्मा मैले तपाईंमै छोडेँ । अँ, म त्यो वर्षा ऋतुको रमझमका कुरा गर्दै छु । हो, मैले धर्तीमा खसेर पहिलोपटक आँखा खोलेकी रहिछु । यो ऋतु मलाई साँच्चै मनपर्छ, जताततै हरियाली, त्यसमाथि आकाश रोएर भर्खर घाम देखिएको त्यो रमाइलो क्षण आफैंमा कति रमाइलो हुन्छ ।
जीवनको प्रारम्भ नै वर्षात्को समयमा भएकाले पनि होला त्यो आकाशले जस्तै मैले पनि जीवनका धेरै मोडहरूमा रोइरहनुपर्‍यो । तर, त्यो आकाश रुँदा त्यसका थोपा-थोपा आँसुले धर्ती हिलाम्य बनेर छपक्कै भिज्थ्यो, बोटबिरुवाका जरासम्म पुगेर चिसोपन दिन्थ्यो र मौलाएर आउँथे बोटबिरुवा, धरती हराभरा बनेर आउँथ्यो । ठीक त्यसको विपरीत मेरो मन साह्रो दुखेपछि म रुन्थेँ र आँखाबाट आँसुको रूपमा दर्द, पीडा बाहिर निस्केर जान्थ्यो । त्यसपछि मन हलुका हुन्थ्यो । साँच्चै म पीडा भोग्नकै लागि त्यससँग संघर्ष गर्नकै लागि जन्मेकी रहेछु क्यारे । मेरो जिन्दगीले पीडाबाहेक केही भोग्न पाएन, आँसुको दलदलको अनुभूति गर्नबाहेक केही पाएन । त्यसैले त मलाई पीडा पनि अति मनपर्छ । सायद मैले जिन्दगीमा धेरैपटक रुनु परेकाले होला मलाई आँसु पनि मनपर्छ । कसैले नदेखुन्, आँसुको आहालमा डुब्दाको क्षण रमाइलो लाग्छ । विज्ञानले
पनि भन्छ, ‘मान्छेलाई रुन पनि आवश्यक हुन्छ ।’
मैले हत्तपत्त रुन कहिल्यै जानिनँ, बालकमा मलाई सन्तोकी छे भन्थे । मान्छेहरू कति मज्जाले खेलिरहिछ भन्थे । जब मलाई असह्य पीडा हुन्थ्यो तब चिच्याएर रुन्थेँ । हो, रोएपछि मनलाई आनन्द हुन्थ्यो, शीतलताको आभास हुन्थ्यो । नरुनु रोएपछि बेस्सरी रुनुपर्छ, आँसुसँगै सारा पीडा बगोस् । त्यसपछि मन फूलजस्तै उन्मुक्त बनेर हाँसोस् । ओठमा बिलाएको हाँसो पुनः फर्किएर आओस्, नओभाएका आँखाहरू आँसुको दहमा चुर्लुम्म डुबेपछि ओभाओस् । म जिन्दगीमा धेरै रोए पनि हाँसेपछि मज्जाले दिल खोलेर हाँसेँ, रोमान्स पनि त्यससँग भोगेँ । आँसुसँगै मनका कुविचार, कुभावनाहरू जम्मै बगेर गए । अप्ठ्यारो समय चारैतिर पर्खालैपर्खाल उभिएको वेला म त्यसको विरुद्धमा उभिएकी मलाई आफन्तले, कोहीले साथ नदिए पनि आफ्नो आत्माले दियो, विचार र विवेकले दियो । विश्वासले दियो, त्यही बन्द समय, स्वतन्त्रता-समानताको हक खोसिएको समय मान्छेको बोल्न-लेख्न पाउने हकधरी खोसिएको समयमा त्यो समयका आततायी ऐँजेरुले मलाई चालै नपाई जेलेर सिध्याउन खोजेका रहेछन् । योजना के बनाइएको रहेछ भने मैले ०५७ सालमै राजा वीरेन्द्र जीवितै हुँदा पाएको ‘प्रबल गोरखा दक्षिण बाहु चौथो’ नामक पदक मलाई अझै दिइएको थिएन, मैले त्यसको खोजी खबर केही गरेकी थिइनँ, मलाई वास्ता पनि थिएन । किनभने मैले कहिल्यै पुरस्कार, सम्मान, पदकको आशा पनि गरिनँ, म आफ्ना लागि दिनभरि खट्थेँ । त्यसबाट थोरै पैसा कमाउँथेँ र बचाउँथेँ, त्यसैमा म खुसी थिएँ, सन्तुष्ट थिएँ, कसैले मलाई योग्य ठानेर पुरस्कार, मान, सम्मान, पदक दिँदा मैले भो ! मलाई योचाहिँ चाहिँदैन कहिल्यै भनिनँ, म त्य
ति असभ्य मान्छे कहिल्यै बनिनँ । म सबै खालका मान्छेसँग मजाक गर्थें, हाँस्थेँ, गफ गर्थें, भरपूर रमाइलो गर्थें, तर म आफ्नो विचारमा अडिग, निष्ठामा अडिग । मलाई जति जनाले भेटे कसैले नराम्रो लाग्यो भन्ने प्रतिक्रिया दिएनन् ।
राजा वीरेन्द्र जीवित हुँदै मलाई ‘गोरखा दक्षिण बाहु चौथा’ नामक पदक दिइँदा एक शब्द सोधिएन । त्यसवेला सायद कसैलाई पनि सोध्ने चलन थिएन । त्यो वेला दरबारवरिपरिका मान्छेले मात्र पहिलो, दोस्रो, तेस्रो श्रेणीको पदक पाउँथे । हामी नागरिकलाई त चौथो, पाँचाँ श्रेणीको दिइएर चित्त बुझाइन्थ्यो । मेरो उमेर भर्खर उन्नाइस वर्ष लागेको थियो । किशोर मन आफूले गरेको काम राम्रो भएबापत पदक दिइँदा खुसी लाग्नु स्वाभाविकै थियो । सबै साथीले त्यो पाउने घोषणा हुँदा बधाई र शुभकामना पनि दिए । किनभने यो पाउनुमा मेरो कुनै आग्रह थिएन, न त दरबारका मान्छेलाई खुसी पार्ने कामै गरेकी थिएँ मैले । कसरी दिइयो आफैंलाई अचम्म लाग्यो । पदक दिइने वेलामा बोलाइयो । म आफ्नो व्यक्तिगत कारणले त्यो समारोहमा उपस्थित भएर सो लिन सकिनँ, त्यो त्यहीँ रह्यो । न त तत्कालीन सरकारका मान्छेले खोजेर दिने काम गरे, न त मैले खो
ज्ने काम गरेँ । मेरो कसैले खोजेर दिन्छ ठीक छ, लिइदिन्छु दिँदैन भने वास्ता, खोजी, निन्दा गर्ने बानी छैन । जब वीरेन्द्रको वंशविनाश भयो मान्छेहरूले मलाई त्यो पदकको सन्दर्भमा नानाथरी प्रश्न गर्न थाले । केही पत्रकारलाई समाचार पनि बने । जे-जस्तो भए पनि समय बित्दै गयो । हप्ता, महिना, वर्ष ती पटक्कै खोजिएन । जब निरंकुशताले देशलाई दरोसँग अठ्यायो, तब मैले यसको विरुद्ध विचार दिन थालेँ अनि खोजी गरियो । सायद निरंकुशताका मान्छेहरूलाई लागेको थियो होला यसलाई सम्मानको भोक छ । हामीले सम्मान गरेर दिने भनेपछि यो पक्कै आउली, तर स्वतन्त्र र प्रजातन्त्रका पक्षधर मान्छेलाई त्यो अप्ठ्यारो समयमा सम्मान हुने कुरा मन्जुर थिएन । मलाई पनि मन्जुर भएन ।
त्यस्तो अप्ठ्यारो समयमा मैले अझै पाउन नसकेको पदक खोजेर ल्याएर संविधान दिवसको दिन त्यो समयका विरुद्ध उभिएकाहरूको दलबलसाथ मलाई भिराएर कलंकित पार्ने योजना रहेछ । कालो दिवस कालो समय त्यो पनि कालो सभामा गएर त्यो ‘प्रबल गोरखा दक्षिण बाहु’ नामको पदक भिरेर औंसाहरूलाई खुसी बनाएर आफ्नै टाउकोमा कलंकको छिर्का छर्ने काम गर्ने कुरै थिएन । यसो गर्न आत्माले मानेन । विचार, विवेक, विश्वासले केहीले पनि पटक्कै मानेन, म स्वतन्त्रताको पक्षमा उभिएकी व्यक्ति त्यो दिन तिनीहरूलाई समर्थन गर्दै आफ्नो आत्मविश्वास र स्वाभिमान कुल्चिँदै गला थाप्न जान अँ हँ सकिनँ र गइनँ । यता बाबाआमाको दिमागमा भुइँचालो गएको थियो, डरले सात्तोपुत्लो उडेको थियो । यो असतीले हाम्रो उठिबास लाउने भई भनेर पुर्पुरोमा हात राखेका थिए । त्यस दिन भक्कु गाली खाएकी थिएँ मैले, बूढाबूढीले सबै तीतो ओकले । त्यस दिन म भात खानु नपर्ने गरी टन्न अघाएँ । मेरो मन-मुटु चसक्क घोच्दाघोच्दै त्यो छियाछिया भएर भक्कानिएर आँखाबाट अविरल बगिरह्यो आँसुको भल अविरल, अविरल ।
त्यस दिन मलाई बाबाआमादेखि साह्रै रिस उठ्यो, उनीहरूसँग चरचरी बाझ्न मन लाग्यो, चिच्याउन मन लाग्यो किनभने मैले धेरै सहिसकेकी थिएँ । अब सीमा नाघेको थियो, ममा अब सहने शक्ति थिएन । के गर्नु आवाज थिएन । उफ्, कति अभिशप्त जिन्दगी ? जिन्दगी त्यतिवेलाचाहिँ साह्रो दुख्यो । अतिचारै गरे गर्न पनि बूढाबूढीले गाली । त्यो दिन रुँदै कान थुनेर बसेकी थिएँ । आस्था र विचार बचाउनका लागि पनि मैले आँसु नै बगाउनुपरेको थियो । उमेर पुगेका छोराछोरीलाई कस्तो संवेदनहीन भएर वचन गरे भने त्यसको चोट यहाँ शब्दले उतार्न सक्दिनँ म । यो असतीलाई जन्माएको यही दिन देख्न रहेछ । के गर्नु यो यहाँ बस्छे भने एक डल्लो भात दिने, यसलाई वास्तै नगर्ने, यसलाई जहाँ जाओस् जे गरोस् केही वास्तै नगर्ने भने आफ्नै जन्मदिने साख्यै आमाबाबाले । उनीहरूलाई त म बसेको पनि धेरै भएको रहेछ । नाथे एक डल्लो भात दिन कत्रो कष्ट भएको रहेछ त जस्तो लाग्यो, झनै परेलाका डिलबाट आँसुको भल बग्न रोकिएन, किन यिनीहरूको एक डल्लो भात दिँदा यस्तो चित्त दुख्यो ? त्यस दिन मलाई जिन्दगी साह्रै बोझ लाग्यो ।
बाबाआमाका रगत, पसिनाले बनेको घरमा पनि बस्न पटक्कै मन लागेन । सायद मेरो आफ्नै रगत, पसिनाले बनेको घर हुँदो हो त यस्तो अपशब्द, अपमान त गर्ने हिम्मत गर्दैनथे होला । म आफ्ना लागि आफैं बाँच्न खोज्ने व्यक्ति मलाई कसैले स्वाभिमानमाथि यस्तो निकृष्टसँग प्रहार गरेको कहिल्यै मन पर्दैैनथ्यो । यिनीहरूको रगत, पसिनामा मात्र म बाँचेकी त थिइनँ । मैले पनि श्रम गरेर अलिकति पैसा कमाएकी थिएँ । मैले जति आफ्नो कमाइ घरमा दिए पनि व्यवहारमा जति भरथेग गरे पनि कहिल्यै छोरीले दिई र भरथेग भो भनिँदैन । आखिर मैले दिनु पनि सन्तानले दिनु हो, भाइले दिनु पनि सन्तानले दिनु हो भन्ने कहिल्यै सोचिएन । किनभने भाइले कमाउन सकेर दिए बाबाआमा छाती फुलाएर भन्छन् होला, ‘छोराको कमाइ खान पाइयो ।’ मैले कमाएर दिँदा कहिल्यै छोरीको कमाइ खान पाइयो भन्दैनन् । त्यो कुरालाई जति सक्दो छोपछाप पार्न खोजिन्छ । किनभने बाबाआमालाई छोरीको कमाइ खाएँ, लाएँ भन्न सरम लाग्छ । त्यसको लाज र क्षोभले शिर निहुरिन्छ । किनभने श्रम र कमाइमा पनि लिंग हेरिन्छ । कुनै घरमा पनि छोराले कमाएर केही ल्याउनु पनि स्वाभाविक ठानिन्छ, छोरीले त्यही कमाएर ल्याउनु सामान्य ठानिँदैन, उसको लिंग हेरेर यसरी भनिन्छ, ‘के ल्याएकी छोरी मान्छेले नानी ?’
मेरी बहिनी मीनाको आइएको भर्खर रिजल्ट भएको थियो । ऊ परीक्षामा सफल भएकी थिई । उसको त्यो सफलतामा खुसीको सीमै थिएन । हुन पनि हो, मान्छे वर्षौंसम्म गरेको मिहिनेत खेर नजाँदा साह्रै खुसी हुन्छ । मीना पनि आफूले परीक्षामा पाएको सफलताबाट यति खुसी थिई । हर्षले उसका चम्किला आँखाहरू चमक्क चम्किएका थिए, उसको गालामा एक खालको चमक नाचिरहेको थियो । उसका पातला ओठमा मन्द मुस्कान छाइरहेको थियो । मानौँ उसको अंगअंगमा खुसी ओखाइपोखाइ भएर छरपस्ट भएको थियो । ऊ साँच्चै मज्जाले रमाएकी थिई । ऊ खुसी हुँदै आफू पास भएको खबर बाबाआमालाई सुनाई । बाबाले अलिकति खुसी हुँदै भने, ‘गरिछस् जिन्दगी सुधार ।’ आमा भने रिसाएर तीन दिनसम्म उससँग बोलिनन् । त्यही ठाउँमा भाइले सफलता पाएको भए खुसीले भुइँमा खुट्टा हुने थिएनन् । आफ्नो सफलतामा आमा रिसाएपछि ऊ अँध्यारो मुख लाएर मनजिकै छेउमा आएर भनी, ‘किन मेरो खुसीमा ती मनहरू रमाएनन् ?’ मैले उसको आँखाका भाव र अनुहारको भाव पढेँ, जसमा अधिक खुसीका लहरहरू जम्मै ओइलाएर झरिसकेका थिए । ऊ आफैंमा निराश थिई, हतास थिई, तर पनि ऊ भन्दै थिई, ‘कोही खुसी भए पनि नभए पनि मैले आफ्नै लागि पढेकी हुँ ।’ मैले उसलाई भन्न त केही भनिनँ । मनमनै भनेँ स्याबास् तैंले आफूलाई त चिनिछस्, ती मनहरू खुसी नभए पनि म त खुसी छु । हो, हाम्रा लागि आकाश समान छैन, धर्ती समान छैन, हामी जसको कोखबाट बाहिर निस्किन्छौँ, त्यो कोखले हामीलाई तँ स्त्री जाति भनेर घृणा गर्छ । हामी जहाँ जन्मिन्छौँ, हुर्किन्छौँ, बढ्छौँ, त्यही आँगन, त्यही धर्तीको एक अंश हाम्रो हुँदैन । हामी जुन कुल-वंशका हौँ, त्यो कुलवंशका हुँदैनौँ । मान्छे भए पनि मान्छे होइनौँ, म त्यही समानान्तर आकाश र समानान्तर धर्ती चाहने व्यक्ति, समानान्तर दृष्टिकोण खोज्ने व्यक्ति त्यो मैले कहिल्यै पाइनँ ।
मसँग आफ्नै आस्था थियो, दृष्टिकोण, हेराइ पनि आफ्नै, बुझाइ र सोचाइ पनि आफ्नै, म बाँच्न पनि आपनै तरिकाले बाँच्न चाहने मान्छे, कसैको तरिका मलाई सापटी लिएर बाँच्नु थिएन, म मेरै शैलीमा बाँच्न खोजेँ र नै जिन्दगीमा धेरै रोएँ । तर, सम्झौता कसैसँग गरिनँ । मैले जिन्दगीमा धेरै चिज गुमाएँ । ती गुमाएका चिजहरू सायद मेरा लागि बनेकै थिएनन् । त्यसमा कोमलपन र नरमपन पनि गुमाएँ म आफैंमा चट्टान बनेँ । मान्छेले पलपल पीडा भोगेपछि त्यो पीडा पनि मीठो लाग्दोरहेछ । मलाई पनि दुख्नु मीठो लाग्छ, किनभने म एकैचोटि शीतलताको अनुभूति गर्न सक्दिनँ । कुनै वेला केही कुराले जिन्दगीलाई घोच्नुपर्छ, त्यसले दुखेर मान्छेलाई आराम भएपछि मात्र उसले शीतलताको अनुभूति गर्न सक्छ । कष्टपछि मात्र मान्छेले आनन्दको अनुभूति गर्न सक्छ ।
मान्छे स्वयंमा पीडा हो किनभने मान्छेले आफ्नो कारणले पीडा भोग्छ, पीडा ओढ्छ, पीडा ओछ्याउँछ, पीडा सुत्छ, पीडा उठ्छ, निदाउँछ र मर्छ पनि, नपत्याए हेर्नुहोस् गोबरेकीरो ! जो बाँच्न गोबरमा पल्टिन्छ, लडिबडी गर्छ, कहिले गोबर माथि ऊ मुनि, कहिले गोबर मुनि ऊ माथि हुन्छ । उसको जिन्दगी त्यही गोबरसँग खेल्दाखेल्दै चिलिम भए तापनि त्यहाँ अनन्तकालदेखि सृष्टिले भोगेको पीडा उसले पनि भोगेको छ । त्यो बाँच्नुको, जिउनुको पीडा हो । किनभने मर्नभन्दा बाँच्न र जिउन साह्रै कष्ट छ । मर्नु पनि एउटा सुन्दर कला रे । अनि मृत्यु महाआनन्द रे, संसारका केही मान्छे यसो भन्छन् । तर म ठीक उल्टो भन्छु- ‘जिउनु एउटा सुन्दर कला हो, अनि मृत्यु ? जिन्दगीको एउटा शाश्वत सत्य । जुन मृत्यु भागेर होइन, लड्दालड्दै वरण गरियोस् ।’ त्यो हो महाआनन्द या परमानन्द चाहे जे भनेर बुझौँ । मैले जति धेरै आँसु बगाए, पीडा भोगे पनि मलाई बाँच्नु सुन्दर लाग्यो । त्यही आस्था बचाउनका लागि मैले आँसु धेरै चुहाउनुपर्‍यो तर पनि विभेदका पर्खालहरू उभिरहे । आँसुले त के गल्थे र ? विचारको घनले दरोसँग हानेपछि मात्र बल्ल भत्किन थाल्थे, मैले त्यही गरेँ । आँखाबाट पीडाका नदीहरू बगिरहे बाँच्ने आस्थामाथि जल मज्जाले पुग्यो । यसो भनौँ जिउने आस्था आँँसुसँगै बर्सियो । बर्सिएर आफैंलाई निथु्रक्क भिजाएर पनि मेरो बाँच्ने आस्था कहिल्यै ढलेन र गलेन ।
(घिमिरेको आत्मकथात्मक कृति ‘जीवन काँडा कि फूल’ को ‘आस्था आँसुसँग बर्सियो’ शीर्षकको निबन्ध ।

उनको कृति ‘जीवन काँडा कि फूल’का बारेमा डा.गोविन्दराज भट्टराई लेख्छन्- 'यो एक शक्तिशाली सिर्जना हो । झमकको लेखन उत्कर्ष । उनको भावना, विचार र दर्शनको पनि उत्कर्ष । सबैसबै भोगाइ र अनुभवले उत्पन्न गरेको जीवन विश्लेषण । यसभित्र सारा विकार बढार्ने आँधी छ । बेलाबेला आँसुका ढिका खस्छन् । पाठक वेदनाले भक्कानिएर आउँछ । ऊ अरु पृष्ठ पल्टाउन नसक्ने हुन्छ । फेरि अघि बढ्दछ । पत्याउन मुस्किल पर्छ, तर यहाँ त्यस्तो इमान्दारी छ जसले नग्न सत्य (बेअर टु«थ) पाखा ल्याइदिन्छ । ती सत्यहरु हाम्रो समाजले भोगिरहेका व्यथा र कुण्ठा हुन् । उनी नरनारीभन्दा माथि एक समाजसुधारक मानवतावादी भएर उचालिन्छिन् । के उनको स्वर कसैले सुनिरहेको छैन ? आज देशले सुन्नेछ, भोलि यी अविजेय योद्धालाई संसारले चिन्नेछ, सम्मान गर्नेछ ।
पारिजात पछि मदन पुरस्कार पाउने दोश्रो महिला श्रष्टा बन्न सफल झमक घिमिरे २०३७ सालमा जन्मेकी परिवारकी जेठी छोरी हुन । बोल्न नसक्ने साहित्यकार झमक देब्रे खुट्टाका दुई औलाले लेखेर नै साहित्य सिर्जना गर्छिन । १५ वर्षको उमेरदेखि साहित्य सिर्जनामा लागेकी ३१ बर्षिय साहित्यकार झमक घिमिरेका यसअघि नै आधा दर्जनभन्दा धेरै साहित्यिक कृति प्रकाशित छन् ।

अन्त्यमा मेरो सानो अनुरोध:
यस्ती अनन्त प्रेरणाकी खानी झमक घिमिरेको कालजयी पुस्तक जीवन काँडा कि फूल हामी सबैले किनेर पढी दिनेहो भने तिनले दुनियामा कसैको मुख ताक्नु पर्ने थिएन । नया बर्षको यो महान सुरुवात किन हामि एउटा राम्रो पुस्तक किनेर सुरु नगर्ने? भगवानका अनुकम्पाले बिदेशमा आउने पढ्ने र थोरै नै भए पनि कमाउने सौभाग्य पाएका तपाइँ हामी स्वदेस/ विदेशमा भएकाहरुले मात्र १ प्रति यो किताव किनेर पढने हो भने बिदेशमा झैँ एउटा लेखकले पाउने सम्मान हाम्रो देशमा पनि स्थापित हुने थियो । अमेरिकी त्यस्तै विकलांग लेखिका हेलेन केलर र ब्रिटिश बैज्ञानिक स्टेफिन होव्किंस जस्तै हाम्री झमक पनि दुनियामा चिनिने थियीन ।

Thursday, December 15, 2011

सुनामीकी प्रेरणा




सुनामीकी प्रेरणा
रामहरि पौड्याल
भरतपुर १२/१९३, चितवन
हामी दम्पती परदेशमा छौ सात समुन्द्र पर । संसारको केन्द्र युरोप र त्यसको पनि राजधानी मानिने लन्डन । सधै जागिरहने कहिलेइ नसुतिकन छुट्याउन गार्हो दिन ही कि रात ? बार्हैमास चम्किने सहरमा क्रिसमसको तीब्र चम्काई थपिएको त्यो बर्णानातीत क्षण । विशालतम क्रिस्मस ट्री र तिनमा सजिएका रंगीबिरंगी धोजा पताका जडित चम्किला बत्तिहरुले हरेक घर, हरेक चोक र हरेक गल्लीहरु सजिसजाउ देखिन्छन । ब्यस्त बेलायत यतिखेर पूरै फेस्टिभ मूडमा भेटिन्छ डिपार्टमेन्ट स्टोरभरि, ठूला ठूला मल भरि । रेस्टुरेन्ट भरि, बार र पब भरि । चियर्स !! चियर्स !!! उन्मुक्त पिइ रहेछन बिर्सेर सारा बेथाहरु, ब्यस्तताहेरु । उपहार किन्ने र छान्नेहरुको मानब समुन्द्र तिनलाई आफूतिर केन्द्रीत गर्ने ब्यापारिक कौसलसंगै सर्बत्र झुन्ड्याईएका सेल लेखिएका ब्यानरहरु । बर्ष भरिका आफ्ना ब्यापारिक अनुमानित लक्षलाई चुम्न सहयोग पुर्याउने क्रिसमसको भ्याइनभ्याइ गर्नु पर्ने समय ।
हो ! दुनियाको त्यही स्वर्णिम समयमा आफूलाई कतै निक्लन पनि नमिल्ने पिरलोले गाँजिरहेको क्षण । परदेशी पीडा सबैको सहयोग चाहिने बेलामा मात्र हामी दम्पती छौं मनभरि केहोला कसोहोलाको पिरलो । हामी भित्र उत्साहा छ । उमङ्ग छ । नया जीवनको । नया पुस्तान्तरको । प्रतिक्षाका ती लामा लामा दिनहरु, लामा लामा रातहरु । हाम्रो प्रतिक्षाको चरमोत्कर्ष दुनियाको क्रिसमसकै ओरपर भएकाले पनि हामीलाई त्यो क्रिसमसको बिछट्ट बिजुलीय प्रकाशले तान्न सकिरहेको थिएन । यी सबै यथार्थहरुलाई चिर्दै मैले प्रेजालाई भने – ‘’ हेर ! केटी दुनिया क्रिसमसको उज्यालोमा रमाईरहेका बेला हामी मात्रै कति कोठाभित्र गुम्सिएर बस्ने ? सहरको त्यो उत्कट उज्यालोलाई हामी पनि हेरौ र हामी भित्रको नयाँ जीवनलाई पनि देखाऊ । अनि पो बल्ल त्यसले देखेर दुनियाको उज्यालो बिद्रोह गर्ने छ कति बस्ने आमा भित्रको अध्यारो खोपीमा उफ!! ९ मैना काफी छ भन्दै निस्कने बल गर्ने छ ।‘’ मेरो सल्लाहमा निस्किन् सबै राजि भए घुम्न जानलाई बैनी सृजना सुबेदी अर्याल, प्रेजा र म लाग्यौं नजिकैको लुइशहाम भन्ने स्थानीय बजारतिर ।
बाटाभरि क्रिसमसको उज्ज्यालोलाई नियाल्दै , मान्छेका फेस्टिव मुड र हतारोलाई स्वीकार्दै हामी लागि रह्यौं लन्डनको दुई तले डबल डेकर बसको यात्रामा । सन्ध्याकालीन सुन्दर त्यो साँझ हाम्रालागि खुसी र उत्साहको क्षण थियो । क्रिसमस इभको सन्निकट त्यो क्षण बास्तबमै रोमान्चकारी बनिरहेको थियो हाम्रा लागि । हामीहरु ब्यस्त थियौं सहरका मध्य भागमा बनाइएका विशालतम क्रिसमस ट्रीको चमकिलो बिजुलीय प्रकाशमा तस्बिरहरु खिच्न । प्रसबलाई सजिलो बनाउन खुब हिड्नु पर्ने सल्लाहलाई शीरोधार्य गर्दै मैले प्रेजालाई कुदाई रहेको थिएँ । थकीत, गलित र क्लान्त ऊ भित्र कौतुहलता र भय मिस्रितता प्रस्टै देखिन्थ्यो । हामीहरु लुइसहाम घुमियो किनमेल गरियो र माक्डोनाल्डमा खाइयो सकभर रमाइलो गरियो सबै खाले चिन्तालाई एक छिन पर सारेर । भर्खरै परदेसिएका हामीलाई सकुसल प्रसबकालीन यावत चुनौतीहरु संग लड्नु थियो । हाम्रा कोहि थिएनन् आफन्तहरु तेतिबेला बेलायत सम्म । तथापि हामी दम्पती तम्तयार नै थियौं सबै किसिमका चुनौतीहेरुलाई सामना गर्न ।
मैले भनेझै नै भो नभन्दै बेलुका प्रेजालाई प्रसब बेथा सुरु भो राती १० बजेतिर । हामी दम्पती त्यो रात जाग्राम बसियो । टेलिफोन अडभाइस एन.एच.एस. को पालना गर्दै रहेयौं । प्रेजालाई पीडाले पेल्दै लग्यो । हामी दम्पती डराइ रहेउ रातभरि । संगै ओल्लो पल्लो कोठामा बस्नेहरु मस्त घुरिरहेका थिए । हामीलाई बाथ टबमा राख्न भनियो प्रेजालाई । तातोपानीले भरिएको टबमा बस्दा प्रसबलाई सजिलो र दुखाइ पनि कमी हुने रहेछ । यावत सल्लाहाहरुलाई पालना गर्दा गर्दै हाम्रो रात छर्लंग कट्दै थियो । बिहानपख अतिनै भए पछि हामीले एम्बुलेन्स बोलाइयो । मात्र ५/१० मिनेटमै सुबिधासम्पन्न एम्बुलेन्स हाम्रा अगाडि आइपुग्यो । प्रसबकालागि सबैकुरा ठिक्क पारिएको झोला २/४ दिनदेखि नै तम्तयार थियो कुद्नलाई । साउथ इस्ट लण्डनको कुइन एलिजाबेथ हस्पिटलमा आइपुग्छौं हामीहरु । प्रतिक्षाका घडीहरु अहो कति लामा ? जांच पड्ताल नर्सहरुको सुरुहुन्छ । एसियन मूलकी इन्डियन एउटी बूढी नर्स किन एम्बुलेन्स बोलाको भन्दै च्याठिन्छे । मेरो बच्चाको जीवनभन्दा तेरो एम्बुलेन्सको भाडाको मूल्य दाँज्ने त को होस् म पनि मुख भरिको जवाफ फर्काउछु । जाँची सकेर अजै बेथा लाइसक्या छैन घर लैजा र फेरि आइजा नर्सको आज्ञालाई मान्नुको बिकल्प थिएन । हामी पुनः फर्कियौं भाडाको ट्याक्सीमा । दिनभरि रातभरिको अर्को सिंगो उपक्रम प्रतिक्षा र कौतुहलतामा नै बिते । भोलिपल्ट बिहान फेरि अति भएपछि हामीहरु हस्पिटल जानुपर्ने भयो ट्याक्सीमा तर क्रिसमसको दिन सारा बन्द हुदो रहेछ ।
हाम्रो समस्याको गम्भिरता बुझेर एउटा ट्याक्सी तयार भयो हस्पिटलसम्म जानलाई । बिहानको झिसमिशे उज्ज्यालो पूर्बी दिशामा उदाउने तरखरमा थियो । चरिहरुको शान्त चिरबिरले मनलाई सान्त्वोना मिलिरहेको थियो । सडकहरु खुला र मौन देखिन्थे । क्रिसमसको रोमान्चकता भखरै सकेर थाकेको भोलिपल्ट ‘’बक्सिंग डे’’ को बिहानीको दिन अर्थात २६ डिसेम्बर २००४ । हामीहरु ट्याक्सीमा कुदिरहेका थियौं; हस्पिटल पुग्नलाई हतार भैरहेको थियों । हामीभित्र भयमिस्रित कौतुहलता टम्म जमेको थियो बिहानीको बाक्लो हुस्सू झैं । ट्याक्सी ड्राइभरले एफ.एम. खोल्यो बिहानीको तेस्तै ५ बजेको हुँदो हो; समाचार आइरहेको थियो । ओहो ! कस्तो विस्मयकारी समाचार सुनामीको समाचार । इन्डोनेसिया, श्रीलंका र थाईलेण्डको तटीय क्षेत्रतिर भएको मानवीय प्राक्रीतिक विपत्तिको समाचार । मान्छेहरुको बस्तीमा फैलिएको बर्बादीको समाचार । हामी स्तब्द थियौं सुनामीको समाचारले । तेसो त हामीपनि एउटा सुनामीसंगै लडिरहेका थियों फरक यती थियो हाम्रो सुनामी जीवनको प्रारम्भकालागि अनिबार्य हरेक आमाले लड़नई पर्ने प्रसबको सुनामी थियो । सुनामी पछि एउटा आदर्श परिवार र सुखी जीवनको उज्यालो सुनामी थियो । प्राकृतिक सुनामीले दुखेको मनभरि प्रेजाभित्रको मीठो सुनामीले सबैलाई शान्ति र जीवनको प्रेरणादायी सन्देश दिइरहेको थियो ।
सुन्दर शान्त र स्थिर यो बिशाल धर्ती किन कैलेकाही यसरी बौलाउछ ? क्षणभरमै दुनिया उजाडने गरि । बिश्वोका हरेक कुनामा कैले सुनामीका नाममा, कैले कटरिना त कैले चक्रवर्ती नर्गिसका नाममा । त्यतिले पुगेन भने रीषले धर्ती कम्पित हुन्छ भूइचालो बनेर, क्रोध ओकल्छ ज्वालामुखी लाभा बनेर । बिज्ञान र आबिस्कारका मानवीय धाकहरु दुनिया जितेको स्वाँग गर्ने सक्ती उन्मत्त मान्छेहरु ट्वा परेर हेरिरहन्छन । दुनियालाई धर्तिसंग मितेरी लगाउने प्रेरणादायी हातहरु जुट्नु पर्ने जम्नु पर्ने बेला आइसकेको छ यसप्रकारका दैबी बिपत्ति, बातावरणीय असन्तुलन र प्राकृतिक श्रोत साधनको अधिक दुरुपयोगमा रोक लगाउने प्रेरणा जगाउन ढिलो भैसकेको छ ।
तिनै मानवीय प्रेरणाको प्रतीक बनोस् मेरी सानी छोरी प्रेरणा । प्रेजा र रामको माया र भरोशाकी खानी बनोस् हाम्री सानी प्रेरणा । २६ डिसेम्बर २००४ को बिहानी ९ बजेर ७ मिनेट जाँदा प्रेजाले प्रेरणालाई जन्म दिई स्थानीय कुइन एलिजाबेथ हस्पिटल लण्डनमा । सबै खाले दुख र दर्दहेरु सकिए छोरीको आवाज संगै । घरमा लक्षिमीको प्रवेश भएकोमा खुसी थियौं हामिहेरु । कर्तब्य र कर्मका लामालामा शृंखलाहेरु सम्झेर म अवाक भएँ । म माथि अव अर्को जिम्बेवारिको पहाड तेर्सिएको थियो कर्तब्य र कर्मको चुनौतीजन्य कन्चनजंगा ।
एउटा तीतो सत्य हाम्रो नेपाली समाजमा अझै छोरा र छोरीलाई एउटै आखाले हेर्न र माया गर्न नसक्नु ।स्क्यान गरि गरि छोराको खोजीमा मिल्क्याइने भूर्णरुपी छोरीहरुको लेखाजोखा कहिले होला ? छोरी छोरी जन्मी भनेर पोलियो नख्वाउने आमाहरु अझै राजधानी भित्रै छन् । नातिनी जन्मिदा छोरीलाई मात्र हैन ज्वाइलाई समेत धारे हात लाउदै मन नपराउनेहरुको खान्दानी भीड खोज्न धेरै पर जानु पर्दैन । हाम्री छोरी ती सबै बेथितिकी प्रेरणा बनोस। हाम्री छोरी ती सबै रुढीग्रस्त समाजको आदर्श प्रेरणा बनोस् । नेपाली समाजमा रहेको लैङ्गिक विभेद अन्त्यको सानो कोशे ढुँगा बनोस् ।

Wednesday, October 26, 2011

Are solar panels worth the cost?



Are solar panels worth the cost?
It’s Energy Saving Week, so I’ve been investigating whether or not solar panels are worth the money…

The most effective way to save money on energy bills is to change habits and cut back on the power used in the home. The second most effective way is to ensure your property is properly insulated.
But if you've already done what you can, it might be time to consider installing technology that lets you generate your own renewable energy.
Probably the most obvious option for private homes is generating electricity through solar panels. If I'm honest, I've always had a suspicion that these aren't that effective and that they're more to do with out-greening the Joneses than saving the planet.

But the Energy Saving Trust (EST) reckons that if you're eligible for the Feed-In Tariff Scheme - where you get paid for the energy you generate - you could be saving and earning a total of almost £1,200 a year.

That's a compelling figure for any penny pincher. So I've been looking into whether solar panels do more than impress the neighbours…

Costing the Earth
Greening our homes is undeniably important but it needs to be affordable if people are going to do it. So far, around 45,000 UK homes have fitted solar photovoltaic (PV) panels in order to generate some of their own power. With feed-in tariffs, they can also sell any surplus energy back to the grid.
But there are in excess of 26 million homes in the UK, so that's not exactly a green revolution.

The cost of this technology could have something to do with that. According to the EST, an average 2.9kWp system will cost £11,700, including reduced rate VAT at 5%.
It would take some pretty compelling savings for most people to consider that kind of outlay.

Sunny side up
Is solar energy even possible for everyone? What if you live in Scotland? (Where I lived for six soggy years).The good news is that you can generate power even on cloudy days, as long as you have an unshaded roof that doesn't face north. If you want to know whether or not your home is suitable, there's a handy checklist on the British Gas website. Admittedly, one of the points is that your home isn't suitable if it's a basement flat, but most of it is useful stuff.

Eco win or eco bling?
But how much can you save or earn with your panels? There's a Solar Energy Calculator available from the Energy Saving Trust, which can give you a rough idea.
For example, I know that my roof is suitable, if not ideal, for PV panels: it has an east and west-facing roof, and it's not listed. According to the trust's calculator, I could generate 57% of my home's annual electricity through PV panels. It reports that I could make £803 in my first year and £18,323 over 25 years. However, the likely initial cost for my small roof would be £8,640. So I could make a total of £9,683 profit over a quarter of a century. But that's many years before I recoup my outlay.
In environmental terms, the calculator concludes that 19.7 tonnes of CO2 would be saved thanks to my panels, which would generate 1,659kWh a year. The environmental savings seem more compelling than the financial.

Priceless panels
If you can't quite lay your hands on nearly £12 grand, you're not alone. But there are schemes that could help. Some companies will install panels on your roof for free — and you get to keep all the energy you generate and use. However, any profits made by selling power back to the grid go to the company that installed your panels. These are sometimes called 'rent-a-roof schemes' and most last for up to 25 years.

But some of these schemes have been criticised for not being in the homeowner's best interests, so if you're considering one, make sure you read all the small print.
I've decided this isn't suitable for the Hannah household, as we want to sell our home in the next year. I'm worried that tying the house to 25-year commitment like that will make that even harder.

ECOwboys
Reading about other people's experiences with solar panels, I'm alarmed at how many cowboys and con artists operate within the environmental sphere.
Some people have been defrauded out of thousands of pounds, others have had shoddy work completed. Most common though are people being told their homes are suitable when they are not, and having inappropriate panels fitted.
Make sure you're using a reputable, recommended company and read reviews before you hand over any money. It's also worth getting several quotes to make sure you're being given reliable information. Be aware that only panels fitted by companies certified under the Microgeneration Certification Scheme will qualify for a feed-in tariff.

Eco on credit
I do believe that solar panels can save you money but only if you're looking at the long game. For many hard-up penny pinchers, finding that kind of money simply won't be possible, no matter how much they want to help the planet.
That's why I'm interested to see what's offered under the coalition's Green Deal. This will eventually see households given the chance to fit their homes with green technology and pay back the cost gradually through their energy bills. The government's plan is that the loan repayments will be entirely offset through the savings made, but hopefully some homes will be able to bring their bills down as well. You can find out which renewable technology is best for your home using the EST's questionnaire.
Not all homes will be suitable for mircogeneration technologies like solar panels or wind turbines — in fact many will be better off fitting better insulation, even if that is less glamorous. In the meantime, are solar panels worth the cost? Yes, but only if you're able to wait years to recover your outlay.

Tuesday, October 25, 2011

मेरो गाऊ


- रामहरि पौड्याल

- भरतपुर १२/१९३, चितवन

हिजोको मेरो गाऊमा आजको जस्तो भौतिक बिकाशले पाईला टेकिसकेको थिएन | मान्छेहरू सिधासाधा नै थिए | एकआपसमा सहयोग सदभाब कायमै थियो | राजमार्गको छेउमै भएरपनि बिकाशका याबत कुराहरुबाट विमूख मेरो सानो गाऊ कुनै बेला आदिबाशी थारु दरैहरुको कर्म भूमि रहेको तथ्य तेसको नामबाटै प्रस्टिन्थ्यो | धर्तीपुत्रहरूले सिंचिएको तेस थारूदरै क्षेत्र बिस्तारैबिस्तारै अतिक्रमणमा पर्यो | पहाडतिरबाट मुग्लान झर्नेहरुको लर्कोसंगै गाउमा पहाडेहरुको भीड बढ्यो | सोझा थारु दरैहरु विस्तारै विस्थापित बन्दै गए | गाऊ सवैखाले मान्छेहरुको संगम बन्यो तथापि जातीय बिभेदले युद्धको रुप लिएन | गाऊ हिडिरह्यो आफ्नै गतिमा | मेरो गाऊ बास्तबमै रमाइलो थियो | राजमार्गले सलक्क बिचमा चिरेको नजिकै हरियाली रमणीय बन जंगलले छोएको तराइको समथर भूमि | ब्राह्मण, क्षत्री, बैस्य र सुद्र सबैको संगम स्थल | देशकै मध्ये भागमा पर्ने जिल्ला हुदै कुद्ने राष्ट्रिय राजमार्ग तेसका बिशेषता थिए | तेइ रुमानी गाउका सोझा गाउलेहरुकोबीच हाम्रो ठूलो परिवार थियो | पश्चिम पाहडतिरबाट पैराले विस्थापित, भाग्यले निस्कासित टुहुराहरूको एक झुण्ड |

म तेइ गाउको उत्पादन थिएँ | इमान्दारीपूर्बक भन्नुपर्दा अभाबका बीचपनि एक किसिमको छुट्टै आनन्द, छुट्टै आदर्शले गाऊ परिपूर्ण थियो | मानबीय भावना र आत्मीयताले भरिपूर्ण थियो | गाउलेहरु मेहनती थिए | आफ्नो काम आफै गर्थे | खेतीपाती देखि गार्हो सांग्रोमा ऐचोपैचो चलथ्यो | चाडबाहडको रमाइलो छुटई थियो | आफ्नो काम आफै गर्नेहुदा सबै स्वस्थ तन्दुरुस्त थिए | एकआपस्मा रीषराग, द्वैषले जरो गाडिसकेको थिएन | गाउ आधुनिक संचार साधनहरुबाट टाढा थियो तथापि मनहरु टाढा थिएनन | पारिवारिक स्नेह, एकापसको सदभाव र सम्मान जीवितै थियो | आफ्नो संस्कृति आफ्नो मौलिक परम्परा जीवन्त थियो | मेरो गाऊ राजनीतिक रुपमापनि नमुनै मानिन्थ्यो | गाउलेहरु बर्षौ अन्धकारमा बसेपनि बिजुलिबत्तिकलागि पंचायतीकालका छोटे साशकहरुसंग कहिलेइ झुकेनन् | बहुदलवाद र प्रजातन्त्रको मागगर्दै मेरा कति बाबा काकाहरूले टाउको फुटाए, जेल नेल सहे तर स्वाभिमान कहिलेइ गुमाएनन् |

हिजोको मेरोगाऊ सम्जदा मलाई एउटा ठूलो गर्वको अनुभूती हुन्छ | सुन्दर, शान्त त्यो मेरो गाऊ मेरालागि अनन्त प्रेरणाको श्रोत बनेर मेरा स्मृतिहरूमा चलचित्रको पर्दामाझैँ फनन्न घुम्ने गर्छ | बिदेशी भूमिबाट आफ्नो त्यो प्यारो गाऊ सम्झदा आफूभित्रको कबि हिर्दय यसरि पग्लिन्छ :

खाई खेलि बढेर मस्त डुलने गाऊ कता गो हरे?
आफ्नो प्यार बिसाउने हिर्द्यको ठाउँ कता गो हरे??
आफ्नै रक्त पनि प्रवाहित हुने माटो त टाडा छरे |
आफ्नै गन्ध मिलि सुवासित हुने बास्ना तेतै चल्छरे ||

हो मैले त्यो मेरो प्यारो गाऊ छोडेको दशकौ भयो | कहिले अध्ययनको नाममा, कहिले काम र तालिमका नाममा म बिदेशीइ रहें | जति जति टाढा हुन्छु तेतिनै मेरो गाउको माया प्रगाढ बनेर मलाई पछ्याइनै रहन्छ | मेरा बाल स्मृतिहरू मानसपटलमा झट्का दिदै पछ्याइरहनछन | अझ चहाडबाहाडमा ती सम्झनाहरु अति कारुनिक भै दिन्छन जसलाई ब्यक्त गर्ने शब्दहरु नै हुदैनन | मन तेसै भारी भएर रसाउछ आफन्तहरुको सम्झनामा |

Xx xx xx xx xx xx xx

आजको मेरो गाऊ हिजोको जस्तो भौतिक विकासले पछिपरेको छैन | सबैखाले सुबिधाले गाऊ परिपूर्ण छ | आधुनिक संचारका सवैखाले उपकरणले भरिपूर्ण मेरो नया गाउ बिकशित सहरोन्मुख छ | गाउका पुराना स्मृतिहरू इतिहासका गर्भगृहमा हराउदै छन् बिस्तार | धानकावालिहरु लहराउने खेतहरु घडेरीमा रुपान्तरित हुदै कंक्रीटको जंगलमा बदलिएका छन् | भैसी आल बस्ने घोलहरु पुरिएका छन प्लटिंगकालागी | गाऊ अब विस्तारै पुरानो गाऊ नरहेर नया ठाउमा बदलिएको छ | हेर्दा हेर्दै कसरि हराइरहेको छ मेरो प्यार गाउको आफ्नै मौलिकता? म भित्र एउटा कौतुहलता जागी रहेछ | गाउको भौतिक विकाससंगै हामीले कति हाम्रा आफ्ना सहरिदयी भावनाहरुलाई बिर्सिरहेका छौ | हिजोको गाउले दिएको सादगी; आझहामी कहाँ पुग्दै छौ? मेरी हजुरआमा आफ्ना नाती नातिनाहरुलाई भन्ने गर्नु हुन्थ्यो :

’’ पढ न पढ़ नानी नगर अलछि बानी!

बेद बिद्या जानी, बाबुको नाम धानी !!

जति सकल पढेउता राजाले मानिएउला !!!,

नत्र उही कुटाको भरले पालिएउला !!!! ’’

मेरो बुवा भन्नुहुन्थ्यो – ‘‘ पढेको मान्छे ज्ञानी, विवेकी हुन्छ |’’ समय आफ्नो गतिमा चिप्लिनै रह्यो | समयको बदलिदो सोरुपसंगै बदलिदैरहे गाउका आफ्ना पूरातन मान्यताहरु | हो ! गाउको भौतिक विकाससंगै हामीले गाऊलाई साबिककै समयमा डोर्याउन सकेनौ | गाऊ हिजोकोजस्तो रहेन अब | गाऊ बदलियो आधुनिकतामा, विलासतामा | बिर्सिईए मूल्य र मान्यताहरु प्रतिस्प्रधात्मक अहंकारसंगै | ठूलो बन्ने झूटो आडम्बरले ग्रस्त मेरो गाऊ कठै ! चाउरिएको छ, झाउरिएको छ | मनहरु फाटेका छन सदीयौ देखि बिचारका नाममा, राजनीतिका नाममा | भाइ फुटेका छन् बाउको सम्पतिमा, बिर्सिएर इतिहास विरासतको | भुलेर गौरव बराजुहरूको | ‘’हैन यो आधुनिक शिक्षाले के सिकायो दुनियालाई? मात्र बनायो मतलबी |’’ जो अगुवा उही बाटो हगुवा? एम.ए. पढेका दुई भाइको लाप्पा एउटा नाथे डोकोमा?? हरे! बाउको सम्पतिमा तिघ्रे छोराहरूको मल्ल युध्द् | गाऊ बास्तबमै बिभाजित छ छिया छिया भएर | कुनै तेस्तो ठाउ छैन जहाँ पुरानो गाउका यादगारहरु देख्न भोग्न पाइयोस | नया पिडिले नया किसिमले हाकेको मेरो गाऊ बाटो बिराएको बटुवाझैँ बिलखबन्दमा परेको छ | गाउ बाहिरबाट बैभवशाली जस्तो देखिएपनि भित्र भित्रै मकिसकेको छ, चर्किसकेको छ | एसका आफ्ना मौलिक बिशेषताहेरु समाप्त भैसकेका छन् | ‘’हैन यी पढेको केटाहरु किन यति बिधि ज्याद्रा हुन्? ‘’ कहाँ गयो त्यो बिद्यारुपी बिनयता? खै तिनले आफूले पाएको आधुनिक शिक्षाले संजाउन सकेको गाऊलाई?बुजाउन सकेको दुनियालाई | देस कता पुग्नेहो ? हिजोको हाम्रो सत्कार र सम्मानको अनुपम नमूना मेरो गाऊ आज द्वेस र प्रतिसोधदले ग्रस्त देखिन्छ | हरेक टोल हरेक परिवार यही महारोगसंगै बिसाक्त भैरहेकोछ | गाउका आदर्श पुरुष मानिने पूरानो पिढी विस्तार सकिदै छन् | हेर्दा हेर्दै ममतामयी मेरी हजुरआमा जानुभो, बेनीमाधव बुवा, डीट्ठा बुवा, कृष्ण बुवा, टंकनाथ बुवा, जानेक्रम खै र रोकिएको ? भर्खरै हामीले तिलक बुवा, इन्द्रबुवा र झारकोटे बुवालाई बिदाई गरेउ | बाकी बचेका धेरै बुवा काकाहरु अनेकथारी रोगबाट ग्रस्थ छन् | मधुमेय, रक्तचाप, डिप्रेसन, कोलेस्ट्रोल...केके हुन् रोगका नामपनि | भौतिक सम्पन्नता संगै देखिएका यी अनेकथरि रोगहरुले गाऊ आक्रान्त छ | हिजो ढुगो खाएपनि पचनेहरु आज थलिएका छन् अनेकानेक महारोगसंगै | आजको मेरो गाऊ एक्लो भएको छ | बाकी छन् बुडाखाडामात्र, तन्नेरीहरू बिदेसियेका छन् | संसारको कुनै देश बाकी रहेनन जहाँ हाम्रा गाउका तन्नेरीहरु नपुगेका हुन् | पढेलेखेकाहरु अमेरिका र युरोपतिर नपढेका हरु अरब, मलेसिया, सिंगापुर, जापान, कोरियातिर भासिएका छन् | कोहि भाग्य्मनिहरुलाई डिभी परेको छ अमेरिकाको, कोहीलाई मिलेको छ शरणार्थी भएर बस्न पाउने अबसर युरोपतिरको | पुरै देशबाट हाई टेक जनशक्तिहरु बाहिरिरहेको बेला मेरो गाऊ किन चुप बस्थ्यो र ? गाऊ रित्तिएको छ, गाऊ सिद्धीएको छ सबै रुपमा | यसरी बिदेसिदा दङ्ग परेका हामीहरु ऐले कमाईरहेको डलर देखेर जतिसुकै उफ्रिएपनि पछि कुनै दिन गाउको याद कसो नआउला र ? पश्चिमा संस्कृतिले विसंगतिकारुपमा निम्त्याउने सामाजिक संस्कारको पतन्नोमुख यथार्थ भोगेर आफ्नै गाऊ फर्कनु परे ? त्यो मेरो प्यारो गाऊलाई बचाइराख्ने कल्ले? यो मेरो गाऊलाई पैलेको जस्तै उदारनीय बनाउने कल्ले? यिनै अनुत्तरित यक्ष प्रश्नहरु बिदेशी भूमिमा मेरासामु खेलि रहेका छन् खेलिरहेका छन् |

सम्प्रति: संयुक्त अधिराज्य बेलायत

शिक्षा: एम. एस. एम. ई / बि.एस. इलेक्ट्रिकल इंन्जीनियरिंग

जन्म: भरतपुर,१२/१९३, चितवन

गरिमा,मधुपर्क, समकालीन साहित्य, मिर्मिरे, अभिव्यक्ति, तन्नेरी,बिमोचन आदि पत्र पत्रिकाहरुमा दर्जनौ कथा, लेख रचनाहरु प्रकासित

इमेल: rhpoudyal@gmail.com